Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

Abhidhammapiṭaka

Saṃgāyanassa pucchā vissajjanā

Pucchā – paṭhamamahāsaṃgītikāle āvuso dhammasaṃgāhakā mahākassapādayo mahātheravarā porāṇasaṃgītikārā paṭhamaṃ vinayapiṭakaṃ saṃgāyitvā suttantapiṭake ca dīghamajjhimasaṃyuttaaṅguttarasaṃkhāte cattāro mahānikāye saṃgāyitvā tadanantaraṃ kiṃ nāma pāvacanaṃ saṃgāyiṃsu.

Vissajjanā – paṭhamamahāsaṃgītikāle bhante dhammasaṃgāhakā mahākassapādayo mahātheravarā porāṇasaṃgītikārā paṭhamaṃ vinayapiṭakaṃ saṃgāyitvā suttantapiṭake ca dīghamajjhimasaṃyuttaaṅguttarasaṃkhāte cattāro nikāye saṃgāyitvā tadanantaraṃ abhidhammapiṭakaṃ nāma pāvacanaṃ saṃgāyiṃsu.

Pucchā – imissampi āvuso chaṭṭhasaṃgītiyaṃ sakalañceva vinayapiṭakaṃ saṃgītaṃ, te ca cattāro mahānikāyā. Kālo dāni āvuso sampatto abhidhammapiṭakaṃ saṃgāyituṃ, tasmāhaṃ taṃ tattha pucchitabbāni pucchissāmi. Abhidhammo nāmesa āvuso kenaṭṭhena abhidhammoti vuccati.

Vissajjanā – dhammātireka dhammavisesaṭṭhena bhante abhidhammoti vuccati.

Pucchā – so panesa āvuso abhidhammo kena kattha kadā ca adhigato.

Vissajjanā – so kho bhante abhidhammo sabbaññubuddhena mahābodhimaṇḍamūle vesākhapuṇṇamiyaṃ yathābhūtaṃ adhigato.

Pucchā – kattha panesa āvuso abhidhammo bhagavatā kadā ca vicito.

Vissajjanā – so kho bhante abhidhammo bhagavatā mahābodhimaṇḍe ratanagharasattāhe vicito.

Pucchā – kattha panesa āvuso abhidhammo bhagavatā kadā kassatthāya ca desito.

Vissajjanā – so kho bhante abhidhammo bhagavatā devesu tāvatiṃsesu pāricchattakamūlamhi paṇḍukambalasilāyaṃ abhisambodhito sattame vasse mātaraṃ pamukhaṃ katvā dasahi cakkavāḷasahassehi āgamma sannisinnānaṃ devatānaṃ caturoghanittharaṇatthāya anto vassaṃ desito.

Pucchā – kenesa āvuso abhidhammo paṭhamaṃ manussaloke patiggahito, kassa ca puna tena desito.

Vissajjanā – āyasmatā bhante sāriputtattherena dhammasenāpatinā esa abhidhammo paṭhamaṃ manussaloke patiggahito, teneva bhante āyasmatā sāriputtattherena attano saddhivihārikānaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ desito.

Pucchā – ke āvuso sikkhanti.

Vissajjanā – sekhā ca bhante puthujjanā kalyāṇakā ca sikkhanti.

Pucchā – ke āvuso sikkhitasikkhā.

Vissajjanā – arahanto bhante sikkhitasikkhā.

Pucchā – ke āvuso dhārenti.

Vissajjanā – yesaṃ bhante vattati, te dhārenti.

Pucchā – kassa āvuso vacanaṃ.

Vissajjanā – bhagavato bhante vacanaṃ arahato sammāsambuddhassa.

Pucchā – kenāvuso ābhataṃ.

Vissajjanā – paraṃparāya bhante ābhataṃ.

Dhammasaṅgaṇī

Pucchā – so panesa āvuso abhidhammo dhammasaṅgaṇivibhaṅgādipakaraṇaparicchedavasena sattavidho. Tesu paṭhamaṃ bhagavatā kataraṃ pakaraṇaṃ desitaṃ.

Vissajjanā – paṭhamaṃ bhante dhammasaṅgaṇipakaraṇaṃ bhagavatā desitaṃ.

Pucchā – dhammasaṅgaṇiyaṃ āvuso atthi mātikā, atthi padabhājanīyaṃ. Tesu mātikaṃ nikkhipantena bhagavatā kataṃ nikkhittā.


我来帮您翻译这段巴利文：
礼敬世尊、阿罗汉、正等正觉者
阿毗达磨藏
结集问答
问：友！在第一次大结集时，以大迦叶为首的诸大长老们作为法的结集者和古代结集者，首先结集了律藏，然后在经藏中结集了长、中、相应、增支四大部，之后他们结集了什么教法？
答：尊者！在第一次大结集时，以大迦叶为首的诸大长老们作为法的结集者和古代结集者，首先结集了律藏，然后在经藏中结集了长、中、相应、增支四部，之后他们结集了阿毗达磨藏这一教法。
问：友！在这第六次结集中，已经结集了全部律藏和那四大部。友！现在是时候结集阿毗达磨藏了，因此我要问关于它的问题。友！这个所谓的阿毗达磨，为什么称为阿毗达磨？
答：尊者！因为超越法和殊胜法的意义，所以称为阿毗达磨。
问：友！这阿毗达磨是由谁在何处何时证悟的？
答：尊者！这阿毗达磨是由一切智佛在大菩提树下于卫塞月圆日如实证悟的。
问：友！这阿毗达磨是由世尊在何处何时思维的？
答：尊者！这阿毗达磨是由世尊在大菩提道场宝屋七日间思维的。
问：友！这阿毗达磨是由世尊在何处何时为谁而说的？
答：尊者！这阿毗达磨是由世尊在三十三天（忉利天）波利却答迦树（圆生树）下的黄色石座上，在证悟后第七年的雨季期间，以其母亲为首，为从十千世界来集会的诸天众，为了度脱四暴流而说的。
问：友！这阿毗达磨最初是由谁在人间接受的？他又向谁传授？
答：尊者！这阿毗达磨最初是由法将舍利弗尊者在人间接受的，这位舍利弗尊者又向他的五百位共住弟子传授。
问：友！谁在学习？
答：尊者！有学和善凡夫在学习。
问：友！谁是已学成者？
答：尊者！阿罗汉是已学成者。
问：友！谁在受持？
答：尊者！对谁有用，谁就受持。
问：友！这是谁的言教？
答：尊者！这是世尊、阿罗汉、正等正觉者的言教。
问：友！是由谁传来的？
答：尊者！是通过师师相传传来的。
法集论
问：友！这阿毗达磨分为法集论、分别论等七种论书。在这些论书中，世尊最先宣说了哪一部？
答：尊者！世尊最先宣说了法集论。
问：友！在法集论中有摄颂（论母）和词义解释。其中摄颂是世尊如何安立的？


Vissajjanā – mātikaṃ bhante nikkhipantena bhagavatā ‘‘kusalā dhammā akusalā dhammā abyākatā dhammā. Sukhāya vedanāya sampayuttā dhammā dukkhāya vedanāya sampayuttā dhammā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā dhammā. Vipākā dhammā vipākadhammadhammā nevavipākanavipākadhammadhammā’’ti evamādinā dvāvīsatiyā tikānaṃ vasena. ‘‘Hetū dhammā na hetū dhammā. Sahetukā dhammā ahetukā dhammā.

Hetusampayuttā dhammā hetuvippayuttā dhammā. Hetū ceva dhammā sahetukā ca sahetukā ceva dhammā na ca hetū. Hetū ceva dhammā hetusampayuttā ca hetusampayuttā ceva dhammā na ca hetū. Na hetū kho pana dhammā sahetukāpi ahetukāpī’’ti evamādinā dukasatānañca vasena mātikā nikkhittā.

Kāmāvacarakusala

Pucchā – abhidhammapiṭake āvuso dhammasaṅgaṇiyaṃ padabhājanīye cittuppādakaṇḍe kusalā dhammātipadassa atthaṃ vibhajantena bhagavatā kathaṃ kāmāvacarakusalaṃ vitthārato vibhajitvā desitaṃ.

Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante dhammasaṅgaṇipakaraṇe cittuppādakaṇḍe kusalā dhammāti padassa atthaṃ vibhajantena bhagavatā ‘‘katame dhammā kusalā. Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ rūpārammaṇaṃ vā saddārammaṇaṃ vā gandhārammaṇaṃ vā rasārammaṇaṃ vā phoṭṭhabbārammaṇaṃ vā dhammārammaṇaṃ vā yaṃ yaṃ vā panārabbha. Tasmiṃ samaye phasso hoti vedanā hoti saññā hoti cetanā hoti cittaṃ hoti vitakko hoti vicāro hoti pīti hoti sukhaṃ hoti cittassekaggatā hotī’’ti evamādinā kāmāvacarakusalaṃ tīhi mahāvārehi vibhajitvā desitaṃ.

Rūpāvacarakusala

Pucchā – abhidhammapiṭake āvuso dhammasaṅgaṇīpāḷiyaṃ cittuppādakaṇḍe kusalā dhammāti padassa atthaṃ vibhajantena bhagavatā kathaṃ rūpāvacarakusalañca arūpāvacarakusalañca vitthārato vibhajitvā desitaṃ.

Vissajjanā – rūpāvacarakusalañca arūpāvacarakusalañca bhante ‘‘katame dhammā kusalā. Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savitakkaṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati pathavīkasiṇa’’nti evamādinā bhagavatā vitthārato desitaṃ.

Lokuttarākusala

Pucchā – abhidhammapiṭake āvuso dhammasaṅgaṇīpāḷiyaṃ cittuppādakaṇḍe kusalā dhammāti padassa atthaṃ vibhajantena bhagavatā kathaṃ lokuttarakusalaṃ vitthārato vibhajitvā desitaṃ.

Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante dhammasaṅgaṇiyaṃ cittuppādakaṇḍe kusalā dhammāti padassa atthaṃ vibhajantena bhagavatā ‘‘katame dhammā kusalā. Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiñña’’nti evamādinā bhagavatā lokuttarakusalaṃ vitthārato vibhajitvā desitaṃ.

Akusala

Pucchā – tattheva āvuso akusalā dhammāti mātikāpadassa atthaṃ vibhajantena bhagavatā kathaṃ akusalaṃ vitthārato vibhajitvā desitaṃ.


答：尊者！世尊安立摄颂时是这样安立的："善法、不善法、无记法；与乐受相应之法、与苦受相应之法、与不苦不乐受相应之法；异熟法、异熟法之法、非异熟非异熟法之法"，如是等二十二种三法。"因法、非因法；有因法、无因法；与因相应之法、与因不相应之法；既是因又是有因之法、有因而非因之法；既是因又与因相应之法、与因相应而非因之法；非因法或有因或无因"，如是等百种二法而安立摄颂。
欲界善
问：友！在阿毗达磨藏法集论的心生品中，世尊解释"善法"这一词义时，是如何详细分别宣说欲界善的？
答：尊者！在阿毗达磨藏法集论的心生品中，世尊解释"善法"这一词义时说道："什么是善法？当欲界善心生起时，伴随喜悦，相应智慧，以色为所缘，或以声为所缘，或以香为所缘，或以味为所缘，或以触为所缘，或以法为所缘，或缘于任何其他对象。那时有触、有受、有想、有思、有心、有寻、有伺、有喜、有乐、有心一境性。"如是以三大品详细分别宣说欲界善。
色界善
问：友！在阿毗达磨藏法集论的心生品中，世尊解释"善法"这一词义时，是如何详细分别宣说色界善和无色界善的？
答：尊者！世尊是这样详细宣说色界善和无色界善的："什么是善法？当修习投生色界之道时，远离欲贪，远离不善法，有寻有伺，由离生喜乐，成就并安住于初禅，以地遍为所缘"，如是等。
出世间善
问：友！在阿毗达磨藏法集论的心生品中，世尊解释"善法"这一词义时，是如何详细分别宣说出世间善的？
答：尊者！在阿毗达磨藏法集论的心生品中，世尊解释"善法"这一词义时说道："什么是善法？当修习出世间禅那时，为了出离，为了灭除，为了断除诸见，为了证得初地，远离诸欲⋯⋯成就并安住于初禅，是苦行道迟通达"，如是等世尊详细分别宣说出世间善。
不善
问：友！同样在那里，世尊解释摄颂中"不善法"这一词义时，是如何详细分别宣说不善的？


Vissajjanā – tattheva bhante akusalā dhammāti mātikāpadassa atthaṃ vibhajantena bhagavatā ‘‘katame dhammā akusalā. Yasmiṃ samaye akusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ diṭṭhigatasampayuttaṃ rūpārammaṇaṃ vā saddhārammaṇaṃ vā gandhārammaṇaṃ vā rasārammaṇaṃ vā phoṭṭhabbārammaṇaṃ vā dhammārammaṇaṃ vā yaṃ yaṃ vā panārabbha. Tasmiṃ samaye phasso hoti vedanā hoti saññā hoti cetanā hoti cittaṃ hotī’’ti evamādinā akusalaṃ vitthārato vibhajitvā desitaṃ.

Abyākata

Pucchā – abhidhammapiṭake āvuso dhammasaṅgaṇīpāḷiyaṃ cittuppādakaṇḍarūpakaṇḍesu abyākatā dhammāti mātikāpadassa atthaṃ vibhajantena bhagavatā kathaṃ abyākatā dhammā vitthārato vibhajitvā desitā.

Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante dhammasaṅgaṇiyaṃ abyākatā dhammāti padassa atthaṃ vibhajantena bhagavatā ‘‘katame dhammā abyākatā. Yasmiṃ samaye kāmāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagataṃ rūpārammaṇaṃ. Tasmiṃ samaye phasso hoti vedanā hoti saññā hoti cetanā hoti cittaṃ hotī’’ti evamādinā ca cittuppādakaṇḍe, rūpakaṇḍe ca ‘‘katame dhammā abyākatā. Kusalākusalānaṃ dhammānaṃ vipākā kāmāvacarā rūpāvacarā arūpāvacarā apariyāpannā vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho viññāṇakkhandho. Ye ca dhammā kiriyā neva kusalā nākusalā na ca kammavipākā. Sabbañca rūpaṃ asaṅkhatā ca dhātu. Ime dhammā abyākatā’’ti evamādinā ca abyākatā dhammā vitthārato vibhajitvā desitā.

Vibhaṅga

Pucchā – sattasu āvuso abhidhammappakaraṇesu vibhaṅgappakaraṇe bhagavatā kati vibhaṅgā desitā.

Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante sattasu pakaraṇesu dutiye vibhaṅgappakaraṇe khandhavibhaṅgo āyatanavibhaṅgo dhātuvibhaṅgo saccavibhaṅgo indriyavibhaṅgo paṭiccasamuppādavibhaṅgo satipaṭṭhānavibhaṅgo sammappadhānavibhaṅgo iddhipādavibhaṅgo bojjhaṅgavibhaṅgo maggaṅgavibhaṅgo jhānavibhaṅgo appamaññāvibhaṅgo sikkhāpadavibhaṅgo paṭisambhidāvibhaṅgo ñāṇavibhaṅgo khuddakavatthuvibhaṅgo dhammahadayavibhaṅgoti bhagavatā aṭṭhārasa vibhaṅgā desitā.

Khandhavibhaṅga

Pucchā – tesu āvuso aṭṭhārasasu vibhaṅgesu paṭhame khandhavibhaṅge bhagavatā kathaṃ khandhā vitthārato vibhajitvā desitā.

Vissajjanā – tesu bhante aṭṭhārasasu vibhaṅgesu paṭhame khandhavibhaṅge ‘‘pañcakkhandhā rūpakkhandho vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho viññāṇakkhandho. Tattha katamo rūpakkhandho, yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, tadekajjhaṃ abhisaññūhitvā abhisaṅkhipitvā ayaṃ vuccati rūpakkhandho’’ti evamādinā suttantabhājanīyaabhidhammabhājanīyapañhāpucchakasaṅkhātehi tīhi mahānayehi bhagavatā khandhā vitthārato vibhajitvā desitā.

Āyatanavibhaṅga

Pucchā – dutiye pana āvuso āyatanavibhaṅge bhagavatā kathaṃ āyatanāni vitthārato vibhajitvā desitāni.


答：尊者！在那里，世尊解释"不善法"这一摄颂词义时说道："什么是不善法？当不善心生起时，伴随喜悦，与邪见相应，以色为所缘，或以声为所缘，或以香为所缘，或以味为所缘，或以触为所缘，或以法为所缘，或缘于任何其他对象。那时有触、有受、有想、有思、有心"，如是等详细分别宣说不善法。
无记
问：友！在阿毗达磨藏法集论的心生品和色品中，世尊解释摄颂中"无记法"这一词义时，是如何详细分别宣说无记法的？
答：尊者！在阿毗达磨藏法集论中，世尊解释"无记法"这一词义时在心生品中说道："什么是无记法？当欲界善业已作已积集的异熟眼识生起时，伴随舍，以色为所缘。那时有触、有受、有想、有思、有心"如是等。在色品中说道："什么是无记法？欲界、色界、无色界、出世间的善不善法的异熟，即受蕴、想蕴、行蕴、识蕴。那些既非善非不善也非业异熟的唯作法。一切色法和无为界。这些法是无记法。"如是等详细分别宣说无记法。
分别论
问：友！在七部阿毗达磨论中的分别论中，世尊宣说了多少分别？
答：尊者！在阿毗达磨藏七论中的第二部分别论中，世尊宣说了十八种分别：蕴分别、处分别、界分别、谛分别、根分别、缘起分别、念处分别、正勤分别、神足分别、觉支分别、道支分别、禅那分别、无量分别、学处分别、无碍解分别、智分别、小事分别、法心分别。
蕴分别
问：友！在这十八分别中的第一个蕴分别中，世尊是如何详细分别宣说诸蕴的？
答：尊者！在这十八分别中的第一个蕴分别中，世尊这样说道："五蕴是：色蕴、受蕴、想蕴、行蕴、识蕴。其中什么是色蕴？任何色，无论是过去、未来、现在，或内或外，或粗或细，或劣或胜，或远或近，将这一切合并总摄，这称为色蕴。"如是等以经分别、阿毗达磨分别、问答三大方法详细分别宣说诸蕴。
处分别
问：友！在第二处分别中，世尊是如何详细分别宣说诸处的？


Vissajjanā – dutiye bhante āyatanavibhaṅge ‘‘dvādasāyatanāni cakkhāyatanaṃ rūpāyatanaṃ sotāyatanaṃ saddāyatanaṃ ghānāyatanaṃ gandhāyatanaṃ jivhāyatanaṃ rasāyatanaṃ kāyāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ manāyatanaṃ dhammāyatanaṃ. Cakkhuṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattā vipariṇāmadhammaṃ, rūpā aniccā dukkhā anattā vipariṇāmadhammā’’ti evamādinā bhagavatā suttantabhājanīyaabhidhammabhājanīyapañhāpucchakasaṅkhātehi tīheva āyatanāni vitthārato vibhajitvā desitāni.

Dhātuvibhaṅga

Pucchā – abhidhammapiṭake āvuso vibhaṅgappakaraṇe tatiye dhātuvibhaṅge bhagavatā kathaṃ dhātuyo vitthārena vibhajitvā desitā.

Vissajjanā – tatiye bhante dhātuvibhaṅge ‘‘cha dhātuyo pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātu ākāsadhātu viññāṇadhātū’’ti bhante suttantabhājanīyaabhidhammabhājanīyapañhāpucchakasaṅkhātehi tīhi mahānayehi bhagavatā dhātuyo vitthārato vibhajitvā desitā.

Saccavibhaṅga

Pucchā – catutthe pana āvuso saccavibhaṅge bhagavatā kathaṃ saccāni vitthārato vibhajitvā desitāni.

Vissajjanā – catutthe bhante saccavibhaṅge ‘‘cattāri ariyasaccāni dukkhaṃ ariyasaccaṃ, dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ, dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ. Tattha katamaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ, jātipi dukkhā, jarāpi dukkhā, maraṇampi dukkhaṃ, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsāpi dukkhā, appiyehi sampayogo dukkho, piyehi vippayogo dukkho, yampicchaṃ na labhati, tampi dukkhaṃ, saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā’’ti evamādinā suttantabhājanīyaabhidhammabhājanīyapañhāpucchakasaṅkhātehi tīhi mahānayehi bhagavatā saccāni vitthārato vibhajitvā desitāni.

Indriyavibhaṅga

Pucchā – pañcame pana āvuso indriyavibhaṅge bhagavatā kathaṃ indriyāni vitthārato vibhajitvā desitāni.

Vissajjanā – pañcame pana bhante indriyavibhaṅge ‘‘bāvīsatindriyāni cakkhundriyaṃ sotindriyaṃ ghānindriyaṃ jivhindriyaṃ kāyindriyaṃ manindriyaṃ…pe… aññātāvindriya’’nti evamādinā abhidhammabhājanīyapañhāpucchakasaṅkhātehi dvīhi mahānayehi bhagavatā indriyāni vitthārato vibhajitvā desitāni.

Paṭiccasamuppāda vibhaṅga

Pucchā – abhidhammapiṭake āvuso vibhaṅgappakaraṇe chaṭṭhe paṭiccasamuppādavibhaṅge bhagavatā kathaṃ paṭiccasamuppādo vitthārena vibhajitvā desito.

Vissajjanā – chaṭṭhe bhante paṭiccasamuppādavibhaṅge ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā…pe… samudayo hotī’’ti evamādinā bhagavatā paṭiccasamuppādo suttantabhājanīyaabhidhammabhājanīyasaṅkhātehi dvīhi mahānayehi vitthārato vibhajitvā desito.

Satipaṭṭhānavibhaṅga

Pucchā – sattame pana āvuso satipaṭṭhānavibhaṅge bhagavatā kathaṃ satipaṭṭhānā vitthārato vibhajitvā desitā.

Vissajjanā – sattame bhante satipaṭṭhānavibhaṅge ‘‘cattāro satipaṭṭhānā idha bhikkhu ajjhattaṃ kāye kāyānupassī viharati, bahiddhā kāye kāyānupassī viharati, ajjhattabahiddhā kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassa’’nti evamādinā suttantabhājanīyaabhidhammabhājanīyapañhāpucchakasaṅkhātehi tīhi mahānayehi bhagavatā satipaṭṭhānā vitthārato vibhajitvā desitā.


答：尊者！在第二处分别中，[世尊说道]："十二处是：眼处、色处、耳处、声处、鼻处、香处、舌处、味处、身处、触处、意处、法处。眼是无常、苦、无我、变易之法，色是无常、苦、无我、变易之法。"如是等以经分别、阿毗达磨分别、问答三种方法详细分别宣说诸处。
界分别
问：友！在阿毗达磨藏分别论中的第三界分别中，世尊是如何详细分别宣说诸界的？
答：尊者！在第三界分别中，[世尊说]："六界是：地界、水界、火界、风界、空界、识界。"世尊以经分别、阿毗达磨分别、问答三大方法详细分别宣说诸界。
谛分别
问：友！在第四谛分别中，世尊是如何详细分别宣说诸谛的？
答：尊者！在第四谛分别中，[世尊说]："四圣谛是：苦圣谛、苦集圣谛、苦灭圣谛、趣向苦灭道圣谛。其中什么是苦圣谛？生是苦，老是苦，死是苦，愁悲苦忧恼是苦，与不爱者相会是苦，与所爱者别离是苦，所求不得是苦，略说五取蕴是苦。"如是等以经分别、阿毗达磨分别、问答三大方法详细分别宣说诸谛。
根分别
问：友！在第五根分别中，世尊是如何详细分别宣说诸根的？
答：尊者！在第五根分别中，[世尊说]："二十二根是：眼根、耳根、鼻根、舌根、身根、意根⋯⋯至具知根。"如是等以阿毗达磨分别、问答二大方法详细分别宣说诸根。
缘起分别
问：友！在阿毗达磨藏分别论中的第六缘起分别中，世尊是如何详细分别宣说缘起的？
答：尊者！在第六缘起分别中，[世尊说]："无明缘行⋯⋯如是有集。"如是等以经分别、阿毗达磨分别二大方法详细分别宣说缘起。
念处分别
问：友！在第七念处分别中，世尊是如何详细分别宣说诸念处的？
答：尊者！在第七念处分别中，[世尊说]："四念处是：此比丘于内身观身而住，于外身观身而住，于内外身观身而住，精勤、正知、具念，除世间贪忧。"如是等以经分别、阿毗达磨分别、问答三大方法详细分别宣说诸念处。


Sammappadhānavibhaṅga

Pucchā – aṭṭhame pana āvuso sammappadhānavibhaṅge bhagavatā kathaṃ sammappadhānā vitthārato vibhajitvā desitā.

Vissajjanā – aṭṭhame bhante sammappadhānavibhaṅge ‘‘cattāro sammappadhānā idha bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati, uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati, anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati, uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahatī’’ti evamādinā bhagavatā sammappadhānā vitthārato vibhajitvā desitā.

Iddhipādavibhaṅga

Pucchā – navame pana āvuso iddhipādavibhaṅge bhagavatā kathaṃ iddhipādā vitthārato vibhajitvā desitā.

Vissajjanā – navame bhante iddhipādavibhaṅge ‘‘cattāro iddhipādā idha bhikkhu chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti…pe… vīmaṃsāsamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāvetī’’ti evamādinā tīhi mahānayehi bhagavatā iddhipādā vitthārato vibhajitvā desitā.

Bojjhaṅgavibhaṅga

Pucchā – abhidhammapiṭake āvuso vibhaṅgappakaraṇe dasame bojjhaṅgavibhaṅge bhagavatā kathaṃ bojjhaṅgā vitthārato vibhajitvā desitā.

Vissajjanā – dasame bhante bojjhaṅgavibhaṅge ‘‘satta bojjhaṅgā satisambojjhaṅgo dhammavicayasambojjhaṅgo vīriyasambojjhaṅgo pītisambojjhaṅgo passaddhisambojjhaṅgo samādhisambojjhaṅgo upekkhāsambojjhaṅgo. Tattha katamo satisambojjhaṅgo, idha bhikkhu satimā hoti paramena satinepakkena samannāgato cirakatampi cirabhāsitampi saritā hoti anussaritā, ayaṃ vuccati satisambojjhaṅgo’’ti evamādinā bhagavatā suttantabhājanīyaabhidhammabhājanīyapañhāpucchakasaṅkhātehi tīhi nayehi bojjhaṅgā vitthārato vibhajitvā desitā.

Maggaṅgavibhaṅga

Pucchā – ekādasame pana āvuso maggaṅgavibhaṅge bhagavatā kathaṃ maggaṅgā vitthārato vibhajitvā desitā.

Vissajjanā – ekādasame bhante maggaṅgavibhaṅge ‘‘ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Seyyathidaṃ, sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhī’’ti evamādinā bhagavatā suttantabhājanīyaabhidhammabhājanīyapañhāpucchakasaṅkhātehi tīhi mahānayehi maggaṅgā vitthārato vibhajitvā desitā.

Jhānavibhaṅga

Pucchā – dvādasamo pana āvuso jhānavibhaṅgo bhagavatā kathaṃ vitthārena vibhajitvā desito.

Vissajjanā – dvādasamo bhante jhānavibhaṅgo ‘‘idha bhikkhu pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī samādāya sikkhati sikkhāpadesu indriyesu guttadvāro bhojane mattaññū pubbarattāpararattaṃ jāgariyānuyogamanuyutto’’ti evamādinā bhagavatā vitthārato vibhajitvā desito.

Appamaññāvibhaṅga

Pucchā – terasame pana āvuso appamaññāvibhaṅge bhagavatā kathaṃ appamaññāyo vitthārato vibhajitvā desitā.


正勤分别
问：友！在第八正勤分别中，世尊是如何详细分别宣说诸正勤的？
答：尊者！在第八正勤分别中，[世尊说]："四正勤是：此比丘对未生起的恶不善法，为使其不生起而生欲、精进、发勤、策励心、勤奋；对已生起的恶不善法，为令断除而生欲、精进、发勤、策励心、勤奋；对未生起的善法，为令生起而生欲、精进、发勤、策励心、勤奋；对已生起的善法，为令住立、不忘失、增长、广大、修习、圆满而生欲、精进、发勤、策励心、勤奋。"如是等世尊详细分别宣说诸正勤。
神足分别
问：友！在第九神足分别中，世尊是如何详细分别宣说诸神足的？
答：尊者！在第九神足分别中，[世尊说]："四神足是：此比丘修习具足欲定勤行成就之神足⋯⋯乃至修习具足观定勤行成就之神足。"如是等以三大方法世尊详细分别宣说诸神足。
觉支分别
问：友！在阿毗达磨藏分别论的第十觉支分别中，世尊是如何详细分别宣说诸觉支的？
答：尊者！在第十觉支分别中，[世尊说]："七觉支是：念觉支、择法觉支、精进觉支、喜觉支、轻安觉支、定觉支、舍觉支。其中什么是念觉支？此比丘具念，成就最上念慧，能忆念、随忆长时所作、所说，这称为念觉支。"如是等世尊以经分别、阿毗达磨分别、问答三种方法详细分别宣说诸觉支。
道支分别
问：友！在第十一道支分别中，世尊是如何详细分别宣说诸道支的？
答：尊者！在第十一道支分别中，[世尊说]："八支圣道是：正见、正思惟、正语、正业、正命、正精进、正念、正定。"如是等世尊以经分别、阿毗达磨分别、问答三大方法详细分别宣说诸道支。
禅那分别
问：友！第十二禅那分别是世尊如何详细分别宣说的？
答：尊者！第十二禅那分别[世尊说]："此比丘守护别解脱律仪而住，具足行仪与行处，于微细罪中见怖畏而学学处，守护诸根门，于食知量，初夜后夜修习警寤。"如是等世尊详细分别宣说。
无量分别
问：友！在第十三无量分别中，世尊是如何详细分别宣说诸无量的？


Vissajjanā – terasame bhante appamaññāvibhaṅge ‘‘catasso appamaññāyo idha bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ. Tathā tatiyaṃ. Tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharatī’’ti evamādinā bhagavatā suttantabhājanīyaabhidhammabhājanīyapañhāpucchakasaṅkhātehi tīhi mahānayehi appamaññāyo vitthārato vibhajitvā desitā.

Sikkhāpadavibhaṅga

Pucchā – abhidhammapiṭake āvuso vibhaṅgappakaraṇe cuddasame sikkhāpadavibhaṅge bhagavatā kathaṃ sikkhāpadāni vitthārato vibhajitvā desitāni.

Vissajjanā – cuddasame bhante sikkhāpadavibhaṅge ‘‘pañca sikkhāpadāni pāṇātipātā veramaṇī sikkhāpadaṃ, adinnādānā veramaṇī sikkhāpadaṃ, kāmesumicchācārā veramaṇī sikkhāpadaṃ, musāvādā veramaṇī sikkhāpadaṃ, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā veramaṇī sikkhāpadaṃ. Tattha katamaṃ pāṇātipātā veramaṇī sikkhāpadaṃ, yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ pāṇātipātā viramantassā’’ti evamādinā abhidhammabhājanīyapañhāpucchakasaṅkhātehi dvīhi mahānayehi bhagavatā sikkhāpadāni vitthārato vibhajitvā desitāni.

Paṭisambhidāvibhaṅga

Pucchā – pannarasame pana āvuso paṭisambhidāvibhaṅge bhagavatā kathaṃ paṭisambhidāyo vitthārato vibhajitvā desitā.

Vissajjanā – pannarasame bhante paṭisambhidāvibhaṅge ‘‘catasso paṭisambhidā atthapaṭisambhidā dhammapaṭisambhidā niruttipaṭisambhidā paṭibhānapaṭisambhidā. Atthe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, dhamme ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, tatra dhammaniruttābhilāpe ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā, ñāṇesu ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā’’ti evamādinā bhagavatā catasso paṭisambhidāyo suttantabhājanīyaabhidhammabhājanīyapañhāpucchakasaṅkhātehi tīhi mahānayehi vitthārato vibhajitvā desitā.

Ñāṇavibhaṅga

Pucchā – soḷasame pana āvuso ñāṇavibhaṅge bhagavatā kathaṃ ñāṇāni vitthārato vibhajitvā desitāni.

Vissajjanā – soḷasame bhante ñāṇavibhaṅge ‘‘ekavidhena ñāṇavatthu pañcaviññāṇā na hetū, ahetukā, hetuvippayuttā, sappaccayā , saṅkhatā, arūpā, lokiyā, sāsavā’’ti evamādinā ekakato paṭṭhāya yāva dasakā bhagavatā ñāṇāni vitthārato vibhajitvā desitāni.

Khuddakavatthuvibhaṅga

Pucchā – abhidhammapiṭake āvuso vibhaṅgappakaraṇe sattarasamo khuddakavatthuvibhaṅgo bhagavatā kathaṃ desito.

Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante dutiye vibhaṅgappakaraṇe sattarasamo khuddakavatthuvibhaṅgo ‘‘jātimado, gottamado, ārogyamado, yobbanamado, jīvitamado’’ti evamādinā ekakato paṭṭhāya yāva aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ bhagavatā vitthārato vibhajitvā desito.

Dhammahadayavibhaṅga

Pucchā – tattha āvuso aṭṭhārasamo dhammahadayavibhaṅgo bhagavatā kathaṃ vibhajitvā desito.


答：尊者！在第十三无量分别中，[世尊说]："四无量是：此比丘以具慈心遍满一方而住，如是第二方，如是第三方，如是第四方。如是上下四方，一切处，以一切等同之心，以慈俱心遍满广大、无量、无怨、无恼而住于全世界。"如是等世尊以经分别、阿毗达磨分别、问答三大方法详细分别宣说诸无量。
学处分别
问：友！在阿毗达磨藏分别论的第十四学处分别中，世尊是如何详细分别宣说诸学处的？
答：尊者！在第十四学处分别中，[世尊说]："五学处是：离杀生学处、离不与取学处、离欲邪行学处、离妄语学处、离饮酒放逸处学处。其中什么是离杀生学处？当欲界善心生起时，伴随喜悦，与智相应，对离杀生者。"如是等世尊以阿毗达磨分别、问答二大方法详细分别宣说诸学处。
无碍解分别
问：友！在第十五无碍解分别中，世尊是如何详细分别宣说诸无碍解的？
答：尊者！在第十五无碍解分别中，[世尊说]："四无碍解是：义无碍解、法无碍解、词无碍解、辩无碍解。于义的智是义无碍解，于法的智是法无碍解，于彼法的词语表达的智是词无碍解，于诸智的智是辩无碍解。"如是等世尊以经分别、阿毗达磨分别、问答三大方法详细分别宣说四无碍解。
智分别
问：友！在第十六智分别中，世尊是如何详细分别宣说诸智的？
答：尊者！在第十六智分别中，[世尊说]："一种智事是：五识非因，无因，离因，有缘，有为，无色，世间，有漏。"如是等世尊从一法乃至十法详细分别宣说诸智。
小事分别
问：友！在阿毗达磨藏分别论中的第十七小事分别是世尊如何宣说的？
答：尊者！在阿毗达磨藏第二分别论中的第十七小事分别中，世尊从"生慢、姓慢、无病慢、青春慢、寿命慢"等一法乃至一百零八爱行详细分别宣说。
法心分别
问：友！其中第十八法心分别是世尊如何分别宣说的？


Vissajjanā – aṭṭhārasamo bhante dhammahadayavibhaṅgo ‘‘kati khandhā, kati āyatanāni, kati dhātuyo, kati saccāni, kati indriyāni, kati hetū, kati āhārā, kati phassā, kati vedanā, kati saññā, kati cetanā, kati cittāni. Pañcakkhandhā, dvādasāyatanāni, aṭṭhārasa dhātuyo, cattāri saccāni, bāvīsatindriyāni, nava hetū, cattāro āhārā, satta phassā, satta vedanā, satta saññā, satta cetanā, satta cittānī’’ti evamādinā sabbasaṅgāhakādīhi dasahi vārehi bhagavatā vitthārena vibhajitvā desito.

Pucchā – kathañcāvuso tattha bhagavatā uppādakakammaāyuppamāṇavāro vitthārena vibhajitvā desito.

Vissajjanā – dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā kattha upapajjanti. Dānaṃ datvā, sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā appekacce khattiyamahāsālānaṃ sahabyataṃ upapajjanti, appekacce brāhmaṇamahāsālānaṃ, appekacce gahapatimahāsālānaṃ, appekacce cātumahārājikānaṃ devānaṃ, appekacce tāvatiṃsānaṃ devānaṃ, appekacce yāmānaṃ devānaṃ, appekacce tusitānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjantīti evamādinā bhante tattha bhagavatā uppādakakammaāyuppamāṇavāro vitthārena vibhajitvā desito.

Ukkhittā puññatejena, kāmarūpagatiṃ gatā;

Bhavaggatampi sampattā, punāgacchanti duggatiṃ –

Dhātukathā

Pucchā – tenāvuso bhagavatā aṭṭhārasahi buddhadhammehi samannāgatena abhidhamme aṭṭhārasahi vibhaṅgehi paṭimaṇḍitaṃ dutiyaṃ vibhaṅgappakaraṇaṃ desetvā tadanantaraṃ dhātukathaṃ nāma tatiyaṃ pakaraṇaṃ kathaṃ vibhajitvā desitaṃ.

Vissajjanā – tatiyaṃ bhante dhātukathaṃ nāma abhidhammapiṭakaṃ ‘‘saṅgaho asaṅgaho, saṅgahitena asaṅgahitaṃ, asaṅgahitena saṅgahitaṃ, saṅgahitena saṅgahitaṃ, asaṅgahitena asaṅgahitaṃ. Sampayogo vippayogo, sampayuttena vippayuttaṃ, vippayuttena sampayuttaṃ, sampayuttena sampayuttaṃ, vippayuttena vippayuttaṃ. Saṅgahitena sampayuttaṃ vippayuttaṃ, sampayuttena saṅgahitaṃ asaṅgahitaṃ, asaṅgahitena sampayuttaṃ vippayuttaṃ, vippayuttena saṅgahitaṃ asaṅgahita’’nti evamādinā pañca mātikāyo paṭhamaṃ nikkhipitvā saṅgahāsaṅgahādīhi cuddasahi nayehi bhagavatā vitthārato vibhajitvā desitaṃ.

Puggalapaññatti

Pucchā – tenāvuso bhagavatā sabbadhātukusalena abhidhammapiṭake tatiyaṃ dhātukathāpakaraṇaṃ desetvā tadanantaraṃ catutthaṃ puggalapaññattippakaraṇaṃ kathaṃ vibhajitvā desitaṃ.

Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante catutthaṃ puggalapaññattippakaraṇaṃ ‘‘cha paññattiyo khandhapaññatti āyatanapaññatti dhātupaññatti saccapaññatti indriyapaññatti puggalapaññatti. Kittāvatā khandhānaṃ khandhapaññatti, yāvatā pañcakkhandhā, rūpakkhandho vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho viññāṇakkhandho. Ettāvatā khandhānaṃ khandhapaññattī’’ti evamādinā khandhāyatanadhātusaccaindriyapaññattiyo saṃkhittena uddisitvā puggalapaññattiṃ ca ekakadukatikacatukkapañcakachakkasattakaaṭṭhakanavakadasakavasena vitthārato vibhajitvā bhagavatā desitā.

Kathāvatthu

Pucchā – tenāvuso bhagavatā sabbaparamatthapaññattidhammakusalena abhidhammapiṭake catutthaṃ puggalapaññattippakaraṇaṃ desetvā tadanantaraṃ pañcamaṃ kathāvatthuppakaraṇaṃ kathaṃ desitaṃ.


答：尊者！第十八法心分别[世尊说]："有几蕴，有几处，有几界，有几谛，有几根，有几因，有几食，有几触，有几受，有几想，有几思，有几心。五蕴，十二处，十八界，四谛，二十二根，九因，四食，七触，七受，七想，七思，七心。"如是等世尊以一切摄等十种方法详细分别宣说。
问：友！其中世尊如何详细分别宣说生起业与寿量品？
答：尊者！"布施后，受持戒，行布萨业后投生何处？布施后，受持戒，行布萨业后，有些投生与刹帝利大富者为伴，有些与婆罗门大富者为伴，有些与居士大富者为伴，有些与四大王天诸天为伴，有些与三十三天诸天为伴，有些与夜摩天诸天为伴，有些与兜率天诸天为伴。"如是等世尊在那里详细分别宣说生起业与寿量品。
由福德力升举，往生欲色诸趣；
虽至有顶复还，堕落恶趣轮回。
界论
问：友！具足十八佛法的世尊宣说完具有十八分别庄严的第二分别论后，如何分别宣说名为界论的第三论？
答：尊者！第三阿毗达磨藏界论，[世尊]首先安立"摄、非摄，以摄摄非摄，以非摄摄摄，以摄摄摄，以非摄摄非摄。相应、不相应，以相应摄不相应，以不相应摄相应，以相应摄相应，以不相应摄不相应。以摄摄相应不相应，以相应摄摄非摄，以非摄摄相应不相应，以不相应摄摄非摄"等五个论母，然后以摄非摄等十四种方法详细分别宣说。
人施设
问：友！善知一切界的世尊宣说完阿毗达磨藏第三界论后，如何分别宣说第四人施设论？
答：尊者！阿毗达磨藏第四人施设论[世尊说]："六种施设：蕴施设、处施设、界施设、谛施设、根施设、人施设。如何是诸蕴的蕴施设？即五蕴：色蕴、受蕴、想蕴、行蕴、识蕴。如是是诸蕴的蕴施设。"如是等略说蕴处界谛根施设后，详细分别宣说人施设以一法、二法、三法、四法、五法、六法、七法、八法、九法、十法。
论事
问：友！善知一切胜义施设法的世尊宣说完阿毗达磨藏第四人施设论后，如何宣说第五论事？


Vissajjanā – sabbaparamatthapaññattidhammakusalena bhante bhagavatā loke aggapuggalena abhidhammapiṭake catutthaṃ puggalapaññattippakaraṇaṃ desetvā tadanantaraṃ kathāvatthudesanāya vāre sampatte ‘‘anāgate mama sāvako moggaliputtatissatthero nāma uppannaṃ sāsanamalaṃ sodhetvā tatiyasaṅgītiṃ karonto bhikkhusaṅghassa majjhe nisinno sakavāde pañca suttasatāni paravāde pañcāti suttasahassaṃ samodhānetvā, imaṃ pakaraṇaṃ bhājessatī’’ti tassokāsaṃ karontena puggalavāre aṭṭhamukhā vādayuttiṃ ādiṃ katvā sabbakathāmaggesu asampuṇṇabhāṇavāratthāya tantiyā mātikā nikkhepamattena pañcamaṃ kathāvatthuppakaraṇaṃ saṃkhepato desitaṃ.

Pucchā – adhunā pākaṭaṃ panāvuso vitthāraṃ kathāvatthuppakaraṇaṃ kadā kena kattha kathañca vitthārato vibhajitvā desitaṃ.

Vissajjanā – taṃ kho bhante bhagavato nayamukhaṃ nissāya āyasmatā mahāmoggaliputtatissattherena tatiyasaṃgītikāle pāṭaliputte asokārāme saṭṭhibhikkhusatasahassānaṃ samāgame bhagavatā dinnanayavasena tathāgatena ṭhapitamātikaṃ vibhajantena sakavāde pañcasuttasatāni paravāde pañcāti suttasahassaṃ āharitvā idaṃ paravādamathanaṃ adhunā pākaṭaṃ kathāvatthuppakaraṇaṃ vitthārato vibhajitvā desitaṃ.

Pucchā – kati āvuso tattha kathāyo tena āyasmatā mahāmoggaliputtatissattherena vitthārato vibhajitvā kathitā.

Vissajjanā – tattha bhante vācanāmaggato dve ca satāni sattavīsati ca kathāyo āyasmatā mahāmoggaliputtatissattherena vitthārato vibhajitvā kathitā.

Puggalakathā

Pucchā – kathañcāvuso tattha paṭhamā puggalakathā āyasmatā mahāmoggaliputtatissattherena vitthārato vibhajitvā kathitā.

Vissajjanā – puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenāti, āmantā. Yo saccikaṭṭho paramattho, tato so puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenāti, na hevaṃ vattabbe. Ājānāhi niggahaṃ hañci puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthena, tena vata re vattabbe ‘‘yo saccikaṭṭho paramattho, tato so puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenā’’ti. Yaṃ tattha vadesi ‘‘vattabbe kho ‘puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthena’, no ca vattabbe ‘yo saccikaṭṭho paramattho, tato so puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenā’’ti, micchāti evamādinā bhante tattha paṭhamā puggalakathā pañca bhāṇavāramattāya tantiyā āyasmatā mahāmoggaliputtatissattherena vitthārato vibhajitvā kathitā.

Aññāṇakathā

Pucchā – abhidhammapiṭake āvuso kathāvatthuppakaraṇe dutiyavagge dutiyā aññāṇakathā āyasmatā mahāmoggaliputtatissattherena kathaṃ vitthārato vibhajitvā kathitā.


答：尊者！善知一切胜义施设法、世间最上人的世尊宣说完阿毗达磨藏第四人施设论后，当论事教说的机会来到时，[世尊说]："未来我的弟子名为目犍连子帝须长老，将清净已生起的教法垢染，当他举行第三次结集时，坐在比丘僧团中，将自说五百经和他说五百经合为一千经，而分别此论。"为给予他机会，从人品的八面论理开始，为了所有论道中不完整的诵分，仅以论母的安立而简要宣说第五论事论。
问：友！现今广为人知的论事论是何时、由谁、在何处、如何详细分别宣说的？
答：尊者！依据世尊的方法门，具寿大目犍连子帝须长老在第三次结集时，在华氏城（今印度巴特那）阿育王寺，六十万比丘集会中，依世尊所给予的方法，分别如来所安立的论母，引用自说五百经和他说五百经共一千经，详细分别宣说此破除他论、现今广为人知的论事论。
问：友！其中那位具寿大目犍连子帝须长老详细分别宣说了多少论？
答：尊者！其中依诵法道有二百二十七论，由具寿大目犍连子帝须长老详细分别宣说。
补特伽罗论
问：友！其中第一补特伽罗论是具寿大目犍连子帝须长老如何详细分别宣说的？
答：尊者！"补特伽罗以真实胜义而可得吗？是的。若那是真实胜义，由此补特伽罗以真实胜义而可得吗？不应如此说。知道诘责吗？若补特伽罗以真实胜义而可得，因此应当说'若那是真实胜义，由此补特伽罗以真实胜义而可得'。你在此说'应当说补特伽罗以真实胜义而可得，但不应说若那是真实胜义，由此补特伽罗以真实胜义而可得'，这是错误的。"如是等具寿大目犍连子帝须长老以五诵分量的论详细分别宣说第一补特伽罗论。
无知论
问：友！在阿毗达磨藏论事论第二品中的第二无知论是具寿大目犍连子帝须长老如何详细分别宣说的？


Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante pañcame kathāvatthuppakaraṇe dutiyavagge dutiyā aññāṇakathā ‘‘atthi arahato aññāṇanti, āmantā. Atthi arahato avijjā avijjogho avijjāyogo avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṃ avijjāsaṃyojanaṃ avijjānīvaraṇanti, na hevaṃ vattabbe. Natthi arahato avijjā avijjogho avijjāyogo avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṃ avijjāsaṃyojanaṃ avijjānivaraṇanti, āmantā. Hañci natthi arahato avijjā avijjogho avijjāyogo avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṃ avijjāsaṃyojanaṃ avijjānīvaraṇaṃ, no ca vata re vattabbe ‘‘atthi arahato aññāṇa’’nti evamādinā āyasmatā mahāmoggaliputtatissattherena vitthārato vibhajitvā bhāsitā.

Asaññakathā

Pucchā – abhidhammapiṭake āvuso pañcame kathāvatthuppakaraṇe tatiyavagge ekādasamā asaññakathā āyasmatā mahāmoggaliputtatissattherena kathaṃ vitthārato vibhajitvā kathitā.

Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante pañcame kathāvatthuppakaraṇe tatiyavagge ekādasamā asaññakathā ‘‘asaññasattesu saññā atthīti, āmantā. Saññābhavo saññāgati saññāsattāvāso saññāsaṃsāro saññāyoni saññattabhāvapaṭilābhoti, na hevaṃ vattabbe’’ti evamādinā āyasmatā mahāmoggaliputtatissattherena vitthārato vibhajitvā kathitā.

Asaññasattesu saññā atthi.

Saññābhavo saññāgati saññāsattāvāso saññāsaṃsāro saññāyoni saññattabhāvapaṭilābho.

Na hevaṃ vattabbe.

Nanu asaññabhavo asaññagati asaññasattāvāso asaññasaṃsāro asaññayoni asaññattabhāvapaṭilābho.

Hañci asaññabhavo asaññagati asaññasattāvāso asaññasaṃsāro asaññayoni asaññattabhāvapaṭilābho, no ca vata re vattabbe asaññasattesu saññā atthi.

Asaññasattesu saññā atthi.

Pañcavokārabhavo gati sattāvāso saṃsāro yoni attabhāvapaṭilābho.

Nanu ekavokārabhavo gati sattāvāso saṃsāro yoni attabhāvapaṭilābho.

Hañci ekavokārabhavo gati sattāvāso saṃsāro yoni attabhāvapaṭilābho, no ca vata re vattabbe asaññasattesu saññā atthi.

Chaṭṭhavagga

Pathavīdhātusanidassanātiādikathā

Pucchā – chaṭṭhavagge pana āvuso aṭṭhamā pathavīdhātu sanidassanātiādikathā āyasmatā mahāmoggaliputtatissattherena kathaṃ vitthārato vibhajitvā kathitā.

Vissajjanā – chaṭṭhavagge bhante aṭṭhamā pathavīdhātu sanidassanātiādikathā ‘‘pathavīdhātu sanidassanāti āmantā. Rūpaṃ rūpāyatanaṃ rūpadhātu nīlaṃ pītakaṃ lohitakaṃ odātaṃ cakkhuviññeyyaṃ cakkhusmiṃ paṭihaññati cakkhussa āpāthaṃ āgacchatīti, na hevaṃ vattabbe’’ti evamādinā āyasmatā mahāmoggali puttatissattherena vitthārato vibhajitvā kathitā.

Pathavīdhātu sanidassanā.

Cakkhuñca paṭicca pathavīdhātuñca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ.

Tena hi na vattabbaṃ cakkhuñca paṭicca pathavīdhātuñca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ.

Antarābhavakathā

Pucchā – abhidhammapiṭake āvuso pañcame kathāvatthuppakaraṇe aṭṭhamavagge dutiyā antarābhavakathā āyasmatā mahāmoggaliputtatissattherena kathaṃ vitthārato vibhajitvā kathitā.


答：尊者！在阿毗达磨藏第五论事论第二品中，第二无知论[说]："阿罗汉有无知吗？是的。阿罗汉有无明、无明暴流、无明轭、无明随眠、无明缠、无明结、无明盖吗？不应如此说。阿罗汉没有无明、无明暴流、无明轭、无明随眠、无明缠、无明结、无明盖吗？是的。若阿罗汉没有无明、无明暴流、无明轭、无明随眠、无明缠、无明结、无明盖，因此不应说'阿罗汉有无知'"如是等由具寿大目犍连子帝须长老详细分别宣说。
无想论
问：友！在阿毗达磨藏第五论事论第三品中的第十一无想论是具寿大目犍连子帝须长老如何详细分别宣说的？
答：尊者！在阿毗达磨藏第五论事论第三品中的第十一无想论[说]："无想有情中有想吗？是的。是想有、想趣、想有情居、想轮回、想生、得想自体吗？不应如此说。"如是等由具寿大目犍连子帝须长老详细分别宣说。
无想有情中有想。
是想有、想趣、想有情居、想轮回、想生、得想自体。
不应如此说。
难道不是无想有、无想趣、无想有情居、无想轮回、无想生、得无想自体吗？
若是无想有、无想趣、无想有情居、无想轮回、无想生、得无想自体，因此不应说无想有情中有想。
无想有情中有想。
是五蕴有、趣、有情居、轮回、生、得自体。
难道不是一蕴有、趣、有情居、轮回、生、得自体吗？
若是一蕴有、趣、有情居、轮回、生、得自体，因此不应说无想有情中有想。
第六品
地界有见等论
问：友！第六品中的第八地界有见等论是具寿大目犍连子帝须长老如何详细分别宣说的？
答：尊者！第六品中的第八地界有见等论[说]："地界是有见的吗？是的。是色、色处、色界、青、黄、赤、白、眼所识、撞击眼、来入眼的行境吗？不应如此说。"如是等由具寿大目犍连子帝须长老详细分别宣说。
地界是有见的。
缘眼和地界生起眼识。
因此不应说缘眼和地界生起眼识。
中有论
问：友！在阿毗达磨藏第五论事论第八品中的第二中有论是具寿大目犍连子帝须长老如何详细分别宣说的？


Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante pañcame kathāvatthuppakaraṇe aṭṭhamavagge dutiyā antarābhavakathā ‘‘atthi antarābhavoti, āmantā. Kāmabhavoti, na hevaṃ vattabbe…pe… atthi antarābhavoti, āmantā. Rūpabhavoti, na hevaṃ vattabbe…pe… atthi antarābhavoti, āmantā. Arūpabhavoti, na hevaṃ vattabbe’’ti evamādinā āyasmatā mahāmoggaliputtatissattherena vitthārato vibhajitvā kathitā.

Atthi antarābhavo.

Na hevaṃ vattabbe.

Atthi antarābhavo.

Kāmabhavassa ca rūpabhavassa ca antare atthi antarābhavo.

Na hevaṃ vattabbe.

Rūpabhavassa ca arūpabhavassa ca antare atthi antarābhavo.

Kāmabhavassa ca rūpabhavassa ca antare natthi antarābhavo.

Hañci kāmabhavassa ca rūpabhavassa ca antare natthi antarābhavo, no ca vata re vattabbe atthi antarābhavo.

Saḷāyatanuppattikathā

Pucchā – abhidhammapiṭake āvuso pañcame kathāvatthuppakaraṇe cuddasamavagge dutiyā saḷāyatanuppattikathā āyasmatā mahāmoggaliputtatissattherena kathaṃ vitthārato vibhajitvā desitā.

Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante pañcame kathāvatthuppakaraṇe cuddasamevagge dutiyā saḷāyatanuppattikathā ‘‘saḷāyatanaṃ apubbaṃ acarimaṃ mātukucchismiṃ saṇṭhātīti, āmantā. Sabbaṅgapaccaṅgī ahīnindriyo mātukucchismiṃ okkamatīti, na hevaṃ vattabbe’’ti evamādinā āyasmatā mahāmoggaliputtatissattherena vitthārato vibhajitvā kathitā.

Saḷāyatanaṃ apubbaṃ acarimaṃ mātukucchismiṃ saṇṭhāti.

Sabbaṅgappaccaṅgī ahīnindriyo mātukucchismiṃ okkamati.

Na hevaṃ vattabbe.

Upapattesiyena cittena cakkhāyatanaṃ saṇṭhāti.

Upapattesiyena cittena hatthā saṇṭhanti, pādā saṇṭhanti, sīsaṃ saṇṭhāti, kaṇṇo saṇṭhāti, nāsikā saṇṭhāti, mukhaṃ saṇṭhāti, dantā saṇṭhanti.

Na hevaṃ vattabbe.

Pucchā – tenāvuso bhagavatā yamakapāṭihīrāvasāne tāvatiṃsadevalokaṃ gantvā dasasahassalokadhātūhi āgamma sannisinnānaṃ devānaṃ abhidhammadesanaṃ desentena paṭhamaṃ abhidhammapiṭake pañcappakaraṇāni desetvā tadanantaraṃ chaṭṭhaṃ yamakappakaraṇaṃ desentena kati yamakappakaraṇāni vibhajitvā desitāni.

Vissajjanā – bhagavatā bhante yamassa visayātītena yamakapāṭihīrāvasāne tāvatiṃsadevalokaṃ gantvā tattha dasasahassalokadhātūhi āgamma sannisinnānaṃ devatānaṃ abhidhammapiṭakaṃ desentena abhidhammapiṭake pūrimāni pañcappakaraṇāni desetvā tadanantaraṃ chaṭṭhaṃ yamakappakaraṇaṃ mūlayamakaṃ khandhayamakaṃ āyatanayamakaṃ dhātuyamakaṃ saccayamakaṃ saṅkhārayamakaṃ anusayayamakaṃ cittayamakaṃ dhammayamakaṃ indriyayamakanti dasa yamakappakaraṇāni vitthārato vibhajitvā desitāni.

Mūlayamaka

Pucchā – kathañcāvuso tattha bhagavatā paṭhamaṃ mūlayamakaṃ vitthārato vibhajitvā desitaṃ.

Vissajjanā – ye keci kusalā dhammā, sabbe te kusalamūlā. Ye vā pana kusalamūlā, sabbe te dhammā kusalā. Ye keci kusalā dhammā, sabbe te kusalamūlena ekamūlā. Ye vā pana kusalamūlena ekamūlā, sabbe te dhammā kusalā. Ye keci kusalamūlena ekamūlā dhammā, sabbe te dhammā kusalamūlena aññamaññamūlā. Ye vā pana kusalamūlena aññamaññamūlā, sabbe te dhammā kusalāti evamādinā bhante tattha bhagavatā paṭhamaṃ mūlayamakaṃ bāvīsatiyā ca tikehi dukasatena ca vitthārato vibhajitvā desitaṃ.


答：尊者！在阿毗达磨藏第五论事论第八品中的第二中有论[说]："有中有吗？是的。是欲有吗？不应如此说⋯⋯有中有吗？是的。是色有吗？不应如此说⋯⋯有中有吗？是的。是无色有吗？不应如此说。"如是等由具寿大目犍连子帝须长老详细分别宣说。
有中有。
不应如此说。
有中有。
在欲有与色有之间有中有。
不应如此说。
在色有与无色有之间有中有。
在欲有与色有之间没有中有。
若在欲有与色有之间没有中有，因此不应说有中有。
六处生起论
问：友！在阿毗达磨藏第五论事论第十四品中的第二六处生起论是具寿大目犍连子帝须长老如何详细分别宣说的？
答：尊者！在阿毗达磨藏第五论事论第十四品中的第二六处生起论[说]："六处是否在母胎中同时生起？是的。是否具足一切大小肢节、诸根不缺入住母胎？不应如此说。"如是等由具寿大目犍连子帝须长老详细分别宣说。
六处在母胎中同时生起。
具足一切大小肢节、诸根不缺入住母胎。
不应如此说。
以结生心眼处生起。
以结生心手生起、足生起、头生起、耳生起、鼻生起、口生起、牙生起。
不应如此说。
问：友！世尊超越死神范围，在双神变后往三十三天，为从十千世界来集会的诸天说阿毗达磨时，说完阿毗达磨藏前五论后，接着宣说第六双论时，分别宣说了多少双论？
答：尊者！世尊超越死神范围，在双神变后往三发生错误:terminated


Ye keci kusalā dhammā, sabbe te kusalamūlā.

Ye keci kusalā dhammā, sabbe te kusalamūlāti, tīṇeva kusalamūlāni avasesā kusalā dhammā, na kusalamūlā, ye vā pana kusalamūlā, sabbe te dhammā kusalāti, āmantā –

Khandhayamaka

Pucchā – abhidhammapiṭake āvuso chaṭṭhe yamakappakaraṇe dutiyaṃ khandhayamakaṃ bhagavatā kathaṃ vitthārato vibhajitvā desitaṃ.

Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante chaṭṭhe yamakappakaraṇe dutiyaṃ khandhayamakaṃ ‘‘pañcakkhandhā – rūpakkhandho vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho viññāṇakkhandho. Rūpaṃ rūpakkhandho, rūpakkhandho rūpaṃ. Vedanā vedanākkhandho, vedanākkhandho vedanā. Saññā saññākkhandho, saññākkhandho saññā. Saṅkhārā saṅkhārakkhandho, saṅkhārakkhandho saṅkhārā. Viññāṇaṃ viññāṇakkhandho, viññāṇakkhandho viññāṇa’’nti evamādinā bhagavatā paṇṇattivārapavattivārapariññāvārasaṅkhātehi tīhi vārehi vitthārato vibhajitvā desitaṃ.

Āyatanayamaka

Pucchā – abhidhammapiṭake āvuso chaṭṭhe yamakappakaraṇe tatiyaṃ āyatanayamakaṃ bhagavatā kathaṃ vitthārato vibhajitvā desitaṃ.

Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante chaṭṭhe yamakappakaraṇe tatiyaṃ āyatanayamakaṃ ‘‘dvādasāyatanāni – cakkhāyatanaṃ sotāyatanaṃ ghānāyatanaṃ jivhāyatanaṃ kāyāyatanaṃ rūpāyatanaṃ saddāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ manāyatanaṃ dhammāyatanaṃ. Cakkhu cakkhāyatanaṃ, cakkhāyatanaṃ cakkhu. Sotaṃ sotāyatanaṃ, sotāyatanaṃ sota’’nti evamādinā paṇṇattivārapavattivārapariññāvārasaṅkhātehi tīhi vārehi bhagavatā vitthārato vibhajitvā desitaṃ.

Dhātuyamaka

Pucchā – abhidhammapiṭake āvuso chaṭṭhe yamakappakaraṇe dasasu yamakesu catutthaṃ dhātuyamakaṃ bhagavatā kathaṃ vitthārato vibhajitvā desitaṃ.

Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante chaṭṭhe yamakappakaraṇe dasasu yamakesu catutthaṃ dhātuyamakaṃ ‘‘aṭṭhārasa dhātuyo – cakkhudhātu sotadhātu ghānadhātu jivhādhātu kāyadhātu rūpadhātu saddadhātu gandhadhātu rasadhātu phoṭṭhabbadhātu cakkhuviññāṇadhātu sotaviññāṇadhātu ghānaviññāṇadhātu jivhāviññāṇadhātu kāyaviññāṇadhātu manodhātu manoviññāṇadhātu dhammadhātū’’ti evamādinā bhagavatā paṇṇattivārapavattivārapariññāvārasaṅkhātehi tīhi mahāvārehi vitthārato vibhajitvā desitaṃ.

Saccayamaka

Pucchā – abhidhammapiṭake āvuso chaṭṭhe yamakappakaraṇe dasasu yamakesu pañcamaṃ saccayamakaṃ bhagavatā kathaṃ vitthārato vibhajitvā desitaṃ.

Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante chaṭṭhe yamakappakaraṇe dasasu yamakesu pañcamaṃ saccayamakaṃ ‘‘cattāri saccāni – dukkhasaccaṃ samudayasaccaṃ nirodhasaccaṃ maggasaccaṃ. Dukkhaṃ dukkhasaccaṃ, dukkhasaccaṃ dukkhaṃ. Samudayo samudayasaccaṃ, samudayasaccaṃ samudayo. Nirodho nirodhasaccaṃ, nirodhasaccaṃ nirodho. Maggo maggasaccaṃ, maggasaccaṃ maggo’’ti evamādinā bhagavatā vitthārato vibhajitvā desitaṃ.

Saṅkhārayamaka

Pucchā – abhidhammapiṭake āvuso chaṭṭhe yamakappakaraṇe dasasu yamakesu chaṭṭhaṃ saṅkhārayamakaṃ bhagavatā kathaṃ vitthārato vibhajitvā desitaṃ.


凡一切善法，彼等一切是善根。
凡一切善法，彼等一切是善根[说]：仅有三善根，其余善法非善根。凡是善根，彼等一切法是善吗？是的。
蕴双论
问：友！在阿毗达磨藏第六双论中的第二蕴双论是世尊如何详细分别宣说的？
答：尊者！在阿毗达磨藏第六双论中的第二蕴双论[说]："五蕴是：色蕴、受蕴、想蕴、行蕴、识蕴。色是色蕴，色蕴是色。受是受蕴，受蕴是受。想是想蕴，想蕴是想。诸行是行蕴，行蕴是诸行。识是识蕴，识蕴是识。"如是等世尊以施设品、转起品、遍知品三品详细分别宣说。
处双论
问：友！在阿毗达磨藏第六双论中的第三处双论是世尊如何详细分别宣说的？
答：尊者！在阿毗达磨藏第六双论中的第三处双论[说]："十二处是：眼处、耳处、鼻处、舌处、身处、色处、声处、香处、味处、触处、意处、法处。眼是眼处，眼处是眼。耳是耳处，耳处是耳。"如是等世尊以施设品、转起品、遍知品三品详细分别宣说。
界双论
问：友！在阿毗达磨藏第六双论十双论中的第四界双论是世尊如何详细分别宣说的？
答：尊者！在阿毗达磨藏第六双论十双论中的第四界双论[说]："十八界是：眼界、耳界、鼻界、舌界、身界、色界、声界、香界、味界、触界、眼识界、耳识界、鼻识界、舌识界、身识界、意界、意识界、法界。"如是等世尊以施设品、转起品、遍知品三大品详细分别宣说。
谛双论
问：友！在阿毗达磨藏第六双论十双论中的第五谛双论是世尊如何详细分别宣说的？
答：尊者！在阿毗达磨藏第六双论十双论中的第五谛双论[说]："四谛是：苦谛、集谛、灭谛、道谛。苦是苦谛，苦谛是苦。集是集谛，集谛是集。灭是灭谛，灭谛是灭。道是道谛，道谛是道。"如是等世尊详细分别宣说。
行双论
问：友！在阿毗达磨藏第六双论十双论中的第六行双论是世尊如何详细分别宣说的？


Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante chaṭṭhe yamakappakaraṇe dasasu yamakesu chaṭṭhaṃ saṅkhārayamakaṃ ‘‘tayo saṅkhārā – kāyasaṅkhāro vacīsaṅkhāro , cittasaṅkhāro. Assāsapassāsā kāyasaṅkhāro, vitakkavicārā vacīsaṅkhārā, saññā ca vedanā ca cittasaṅkhāro ṭhapetvā vitakkavicāre sabbepi cittasampayuttakā dhammā cittasaṅkhāro’’ti evamādinā bhagavatā paṇṇattivārapavattivārapariññāvārasaṅkhātehi tīhi mahāvārehi vitthārato vibhajitvā desitaṃ.

Anusayayamaka

Pucchā – abhidhammapiṭake āvuso chaṭṭhe yamakappakaraṇe dasasu yamakesu sattamaṃ anusayayamakaṃ bhagavatā kathaṃ vitthārato vibhajitvā desitaṃ.

Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante chaṭṭhe yamakappakaraṇe dasasu yamakesu sattamaṃ anusayayamakaṃ ‘‘satta anusayā – kāmarāgānusayo paṭighānusayo mānānusayo diṭṭhānusayo vicikicchānusayo bhavarāgānusayo avijjānusayo. Kattha kāmarāgānusayo anuseti, kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu ettha kāmarāgānusayo anusetī’’ti evamādinā bhagavatā uppattiṭṭhānavāra anusayavāra sānusayavāra pajahanavāra pariññāvāra pahīnavāra uppajjanavāra dhātuvārasaṅkhātehi aṭṭhahi mahāvārehi vitthārato vibhajitvā desitaṃ.

Cittayamaka

Pucchā – abhidhammapiṭake āvuso chaṭṭhe yamakappakaraṇe dasasu yamakesu aṭṭhamaṃ cittayamakaṃ bhagavatā kathaṃ vitthārato vibhajitvā desitaṃ.

Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante chaṭṭhe yamakappakaraṇe dasasu yamakesu aṭṭhamaṃ cittayamakaṃ ‘‘yassa cittaṃ uppajjati na nirujjhati, tassa cittaṃ nirujjhissati na uppajjissati. Yassa vā pana cittaṃ nirujjhissati na uppajjissati, tassa cittaṃ uppajjati na nirujjhatī’’ti evamādinā bhagavatā suddhacittasāmaññasuttantacittamissakavisesaabhidhammacittamissakavisesa- saṅkhātehi tīhi mahānayeti vitthārato vibhajitvā desitaṃ.

Dhammayamaka

Pucchā – abhidhammapiṭake āvuso chaṭṭhe yamakappakaraṇe dasasu yamakesu navamaṃ dhammayamakaṃ bhagavatā kathaṃ vitthārato vibhajitvā desitaṃ.

Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante chaṭṭhe yamakappakaraṇe dasasu yamakesu navamaṃ dhammayamakaṃ ‘‘kusalā kusalā dhammā, kusalā dhammā kusalā. Akusalā akusalā dhammā, akusalā dhammā akusalā. Abyākatā abyākatā dhammā, abyākatā dhammā abyākatā’’ti evamādinā bhagavatā paṇṇattivārapavattivārapariññāvārasaṅkhātehi tīhi mahāvārehi vitthārato vibhajitvā desitaṃ.

Indriyayamaka

Pucchā – abhidhammapiṭake āvuso chaṭṭhe yamakappakaraṇe dasasu yamakesu dasamaṃ indriyayamakaṃ bhagavatā kathaṃ vitthārato vibhajitvā desitaṃ.

Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante chaṭṭhe yamakappakaraṇe dasasu yamakesu dasamaṃ indriyayamakaṃ ‘‘bāvīsatindriyāni – cakkhundriyaṃ sotindriyaṃ ghānindriyaṃ jivhindriyaṃ kāyindriyaṃ itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ manindriyaṃ sukhindriyaṃ dukkhindriyaṃ somanassindriyaṃ domanassindriyaṃ upekkhindriyaṃ saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ samādhindriyaṃ paññindriyaṃ anaññātaññassāmītindriyaṃ aññindriyaṃ aññātāvindriya’’nti evamādinā bhagavatā paṇṇattivāra pavattivāra pariññāvārasaṅkhātehi tīhi mahāvārehi vitthārato vibhajitvā desitaṃ.


答：尊者！在阿毗达磨藏第六双论十双论中的第六行双论[说]："三行：身行、语行、心行。入出息是身行，寻伺是语行，想与受是心行，除寻伺外一切与心相应法是心行。"如是等世尊以施设品、转起品、遍知品三大品详细分别宣说。
随眠双论
问：友！在阿毗达磨藏第六双论十双论中的第七随眠双论是世尊如何详细分别宣说的？
答：尊者！在阿毗达磨藏第六双论十双论中的第七随眠双论[说]："七随眠：欲贪随眠、瞋恚随眠、慢随眠、见随眠、疑随眠、有贪随眠、无明随眠。欲贪随眠在何处随眠？在欲界二受中欲贪随眠随眠。"如是等世尊以生起处品、随眠品、有随眠品、断品、遍知品、已断品、生起品、界品八大品详细分别宣说。
心双论
问：友！在阿毗达磨藏第六双论十双论中的第八心双论是世尊如何详细分别宣说的？
答：尊者！在阿毗达磨藏第六双论十双论中的第八心双论[说]："谁的心生起不灭，他的心将灭不生。或者谁的心将灭不生，他的心生起不灭。"如是等世尊以净心共通、经心混合特殊、阿毗达磨心混合特殊三大方法详细分别宣说。
法双论
问：友！在阿毗达磨藏第六双论十双论中的第九法双论是世尊如何详细分别宣说的？
答：尊者！在阿毗达磨藏第六双论十双论中的第九法双论[说]："善善法，善法善。不善不善法，不善法不善。无记无记法，无记法无记。"如是等世尊以施设品、转起品、遍知品三大品详细分别宣说。
根双论
问：友！在阿毗达磨藏第六双论十双论中的第十根双论是世尊如何详细分别宣说的？
答：尊者！在阿毗达磨藏第六双论十双论中的第十根双论[说]："二十二根：眼根、耳根、鼻根、舌根、身根、女根、男根、命根、意根、乐根、苦根、喜根、忧根、舍根、信根、精进根、定根、慧根、未知当知根、已知根、具知根。"如是等世尊以施设品、转起品、遍知品三大品详细分别宣说。


Atītavāra

Pucchā – abhidhammapiṭake āvuso indriyayamake tīsu mahāvāresu pavattivāre uppādaatītavāro bhagavatā kathaṃ vitthārena vibhajitvā desito.

Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante indriyayamake tīsu mahāvāresu pavattivāre uppādaatītavāro ‘‘yassa cakkhundriyaṃ uppajjitta, tassa sotindriyaṃ, ghānindriyaṃ, jivhindriyaṃ, kāyindriyaṃ, itthindriyaṃ, purisindriyaṃ, jīvitindriyaṃ, somanassindriyaṃ, upekkhindriyaṃ, saddhindriyaṃ, vīriyindriyaṃ, satindriyaṃ, samādhindriyaṃ, paññindriyaṃ, manindriyaṃ, uppajjitthāti, āmantā. Yassa vā pana manindriyaṃ uppajjittha, tassa cakkhundriyaṃ uppajjitthāti, āmantā’’ti evamādinā bhagavatā vibhajitvā desito.

Uppādaanāgatavāra

Pucchā – abhidhammapiṭake āvuso indriyayamake tīsu mahāvāresu pavattivāre uppādaanāgatavāro bhagavatā kathaṃ vitthārena vibhajitvā desito.

Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante indriyayamake tīsu mahāvāresu pavattivāre uppādaanāgatavāro ‘‘yassa cakkhundriyaṃ uppajjissati, tassa sotindriyaṃ uppajjissatīti, āmantā. Yassa vā pana sotindriyaṃ uppajjissati, tassa cakkhundriyaṃ uppajjissatī’’ti āmantā. Yassa cakkhundriyaṃ uppajjissati, tassa ghānindriyaṃ, jivhindriyaṃ, kāyindriyaṃ uppajjissatīti, ye rūpāvacaraṃ upapajjitvā parinibbāyissanti, tesaṃ cakkhundriyaṃ uppajjissati, no ca tesaṃ kāyindriyaṃ uppajjissati, itaresaṃ tesaṃ cakkhundriyañca uppajjissati kāyindriyañca uppajjissatī’’ti evamādinā bhagavatā vitthārato vibhajitvā desito.

Yassa cakkhundriyaṃ uppajjissati, tassa itthindriyaṃ uppajjissatīti. Ye rūpāvacaraṃ upapajjitvā parinibbāyissanti, ye ca purisā eteneva bhāvena katici bhave dassetvā parinibbāyissanti tesaṃ cakkhundriyaṃ uppajjissati, no ca tesaṃ itthindriyaṃ uppajjissati, itaresaṃ tesaṃ cakkhundriyañca uppajjissati itthindriyañca uppajjissati.

Yassa cakkhundriyaṃ uppajjissati, tassa purisindriyaṃ uppajjissatīti, ye rūpāvacaraṃ upapajjitvā parinibbāyissanti, yā ca itthiyo eteneva bhāvena katici bhave dassetvā parinibbāyissanti, tesaṃ cakkhundriyaṃ uppajjissati, no ca tesaṃ purisindriyaṃ uppajjissati. Itaresaṃ tesaṃ cakkhundriyañca uppajjissati purisindriyañca uppajjissati.

Yassa itthindriyaṃ uppajjissati, tassa purisindriyaṃ uppajjissatīti, yā itthiyo eteneva bhāvena katici bhave dassetvā parinibbāyissanti, tāsaṃ itthindriyaṃ uppajjissati, no ca tāsaṃ purisindriyaṃ uppajjissati. Itaresaṃ tesaṃ itthindriyañca uppajjissati purisindriyañca uppajjissati.

Paṭṭhāna

Pucchā – tenāvuso bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena abhisambuddhakālato sattamavasse manussaloke yamakapāṭihīraṃ dassetvā tadanantaraṃ tāvatiṃsadevalokaṃ gantvā tattha paṇḍukambalasilāyaṃ sannisīditvā dasahi cakkavāḷasahassehi āgamma sannisinnānaṃ devānaṃ abhidhammadesanaṃ desentena yāva yamakappakaraṇā purimāni cha abhidhammappakaraṇāni desetvā tadanantaraṃ kiṃnāma pakaraṇaṃ desitaṃ.


过去品
问：友！在阿毗达磨藏根双论三大品中转起品的生起过去品是世尊如何详细分别宣说的？
答：尊者！在阿毗达磨藏根双论三大品中转起品的生起过去品[说]："谁的眼根生起了，他的耳根、鼻根、舌根、身根、女根、男根、命根、喜根、舍根、信根、精进根、念根、定根、慧根、意根生起了吗？是的。或者谁的意根生起了，他的眼根生起了吗？是的。"如是等世尊分别宣说。
生起未来品
问：友！在阿毗达磨藏根双论三大品中转起品的生起未来品是世尊如何详细分别宣说的？
答：尊者！在阿毗达磨藏根双论三大品中转起品的生起未来品[说]："谁的眼根将生起，他的耳根将生起吗？是的。或者谁的耳根将生起，他的眼根将生起吗？是的。谁的眼根将生起，他的鼻根、舌根、身根将生起吗？那些投生色界后将般涅槃者，他们的眼根将生起，但他们的身根不将生起；其余者，他们的眼根将生起且身根将生起。"如是等世尊详细分别宣说。
谁的眼根将生起，他的女根将生起吗？那些投生色界后将般涅槃者，以及那些男子以此相续显示若干有后将般涅槃者，他们的眼根将生起，但他们的女根不将生起；其余者，他们的眼根将生起且女根将生起。
谁的眼根将生起，他的男根将生起吗？那些投生色界后将般涅槃者，以及那些女子以此相续显示若干有后将般涅槃者，他们的眼根将生起，但他们的男根不将生起；其余者，他们的眼根将生起且男根将生起。
谁的女根将生起，他的男根将生起吗？那些女子以此相续显示若干有后将般涅槃者，她们的女根将生起，但她们的男根不将生起；其余者，他们的女根将生起且男根将生起。
发趣论
问：友！具知者、见者、阿罗汉、正等正觉的世尊在证悟后第七年在人世间显示双神变后，接着往三十三天，在那里坐在黄毡石上，为从十千世界来集会的诸天说阿毗达磨时，直到双论前六阿毗达磨论后，接着宣说什么名的论？


Vissajjanā – tena bhante bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena abhisambuddhakālato sattame vasse manussaloke sāvatthiyaṃ kaṇḍambamūle yamakapāṭihīraṃ dassetvā tadanantaraṃ tāvatiṃsadevalokaṃ gantvā tattha paṇḍukambalasilāyaṃ sannipatitvā dasahi cakkavāḷasahassehi āgamma sannisinnānaṃ devānaṃ abhidhammadesanaṃ desentena purimāni cha abhidhammappakaraṇāni desetvā tadanantaraṃ anantanayasamantapaṭṭhānaṃ nāma sattamaṃ mahāpakaraṇaṃ desitaṃ.

Pucchā – taṃ panetaṃ āvuso paṭṭhānaṃ kenaṭṭhena paṭṭhānanti vuccati.

Vissajjanā – taṃ panetaṃ bhante paṭṭhānaṃ nānappakārapaccayaṭṭhena vibhajanaṭṭhena paṭṭhitaṭṭhena ca paṭṭhānanti vuccati.

Pucchā – tañcāvuso bhagavatā paṭṭhānamahāpakaraṇaṃ desentena katihi vārehi vibhajitvā desitaṃ.

Vissajjanā – taṃ kho bhante bhagavatā paṭṭhānamahāpakaraṇaṃ desentena mātikānikkhepavārasaṅkhāto paccayuddeso paccayaniddeso mahāvāreti dvīhi paricchedavārehi vibhajitvā desitaṃ.

Pucchā – tesu āvuso vāresu paṭhame mātikānikkhepavāre paccayuddesavāro bhagavatā kathaṃ desito.

Vissajjanā – tesu bhante dvīsu paricchedavāresu paṭhame mātikānikkhepavāre paccayuddese hetupaccayo ārammaṇapaccayo adhipatipaccayo anantarapaccayo samanantarapaccayo sahajātapaccayo aññamaññapaccayo nissayapaccayo…pe… avigatapaccayo’’ti. Evaṃ kho bhante bhagavatā vibhajitvā desito.

Pucchā – tadanantaraṃ pana āvuso paccayaniddesavāro bhagavatā kathaṃ vibhajitvā desito.

Vissajjanā – tadanantaraṃ pana bhante paccayaniddesavāro ‘‘hetupaccayoti – hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo. Ārammaṇapaccayoti – rūpārammaṇaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo. Saddhāyatanaṃ sotaviññāṇadhātuyā…. Gandhāyatanaṃ ghānaviññāṇadhātuyā…. Rasāyatanaṃ jivhāviññāṇadhātuyā…. Phoṭṭhabbāyatanaṃ kāyaviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo. Rūpāyatanaṃ saddāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ manodhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo. Sabbe dhammā manoviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo. Yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbha ye ye dhammā uppajjanti cittacetasikā dhammā, te te dhammā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo’’ti evamādinā bhagavatā vibhajitvā desito.

Pucchā – tenāvuso…pe… sammāsambuddhena abhidhammapiṭake sattame mahāpakaraṇe dvīsu padhānavāresu dutiye mahāvāre kati ṭhānāni vibhajitvā desitāni.

Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante sattasu pakaraṇesu sattame anantanayasamantapaṭṭhāne mahāpakaraṇe dvīsu padhānaparicchedavāresu dutiye mahāvāre dhammānulome cha paṭṭhānāni, tathā dhammapaccanīye dhammānulomapaccanīye dhammapaccanīyānulometi catuvīsati paṭṭhānāni bhagavatā vibhajitvā desitāni.

Dhammānuloma tikapaṭṭhāna

Pucchā – tesupi āvuso catuvīsatiyā paṭṭhānesu paṭhame dhammānulomatikapaṭṭhāne dvāvīsatitikā bhagavatā katihi vārehi vibhajitvā desitā.


答：尊者！具知者、见者、阿罗汉、正等正觉的世尊在证悟后第七年在人世间舍卫城(印度北方邦境内)迦兰陀姆树下显示双神变后，接着往三十三天，在那里坐在黄毡石上，为从十千世界来集会的诸天说阿毗达磨时，宣说完前六阿毗达磨论后，接着宣说名为无边理遍趣论的第七大论。
问：友！那发趣论以何义称为发趣？
答：尊者！那发趣论以种种缘义、分别义、发起义而称为发趣。
问：友！世尊宣说那发趣大论时以几品分别宣说？
答：尊者！世尊宣说那发趣大论时以论母安立品所摄的缘举说品、缘详说品、大品二分品分别宣说。
问：友！在那些品中第一论母安立品的缘举说品是世尊如何宣说的？
答：尊者！在那两分品中第一论母安立品的缘举说[说]："因缘、所缘缘、增上缘、无间缘、等无间缘、俱生缘、相互缘、依止缘...乃至...不离去缘。"如是尊者！世尊分别宣说。
问：友！接着缘详说品是世尊如何分别宣说的？
答：尊者！接着缘详说品[说]："因缘者：诸因对诸因相应法及由彼等所生诸色以因缘为缘。所缘缘者：色所缘对眼识界及彼相应诸法以所缘缘为缘。声处对耳识界...香处对鼻识界...味处对舌识界...触处对身识界及彼相应诸法以所缘缘为缘。色处、声处、香处、味处、触处对意界及彼相应诸法以所缘缘为缘。一切法对意识界及彼相应诸法以所缘缘为缘。缘任何法生起的那些心心所法，那些法对那些法以所缘缘为缘。"如是等世尊分别宣说。
问：友！...乃至...正等觉者在阿毗达磨藏第七大论二主要品中的第二大品分别宣说了几处？
答：尊者！在阿毗达磨藏七论中第七无边理遍趣大论二主要分品中的第二大品，在法顺里有六发趣，同样在法逆、法顺逆、法逆顺中，世尊分别宣说了二十四发趣。
法顺三法发趣
问：友！在那二十四发趣中的第一法顺三法发趣中，世尊以几品分别宣说了二十二三法？


Vissajjanā – tesu bhante catuvīsatiyā mahāpaṭṭhānesu paṭhame dhammānulomatikapaṭṭhāne dvāvīsatitikā paṭiccavāro sahajātavāro paccayavāro nissayavāro saṃsaṭṭhavāro sampayuttavāro pañhāvāroti sattahi sattahi vārehi vibhajitvā bhagavatā desitā.

Kusalatika paṭiccavāra

Pucchā – tesu cāvuso dvāvīsatiyā tikesu paṭhame kusalattike sattasu mahāvāresu paṭhamo paṭiccamahāvāro bhagavatā kathaṃ vibhajitvā desito.

Vissajjanā – tesu bhante dvāvīsatiyā tikesu paṭhame kusalattike sattasu mahāvāresu paṭhamo paṭiccamahāvāro siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā. Siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā. Siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca abyākato dhammo uppajjeyya hetupaccayā. Siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalā ca abyākatā ca dhammā uppajjeyyuṃ hetupaccayā. Siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo ca abyākato ca dhammā uppajjeyyuṃ hetupaccayā. Siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo ca akusalo ca dhammā uppajjeyyuṃ hetupaccayā. Siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo ca akusalo ca abyākato ca dhammā uppajjeyyuṃ hetupaccayā’’ti evamādinā pucchāvārena ca. ‘‘Kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjati hetupaccayā. Kusalaṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā, tayo khandhe paṭicca eko khandho, dve khandhe paṭicca dve khandhā. Kusalaṃ dhammaṃ paṭicca abyākato dhammo uppajjati hetupaccayā. Kusale khandhe paṭicca cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ. Kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo ca abyākato ca dhammā uppajjanti hetupaccayā. Kusalaṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā cittasamuṭṭhānañca rūpaṃ, tayo khandhe paṭicca eko khandho cittasamuṭṭhānañca rūpaṃ, dve khandhe paṭicca dve khandhā cittasamuṭṭhānañca rūpa’’nti evamādinā vissajjanā vissajjanāvārena ca. ‘‘Hetuyā nava, ārammaṇe tīṇi, adhipatiyā nava, anantare samanantare tīṇi, sahajāte nava, aññamaññe tīṇi, nissaye nava, upanissaye tīṇi, purejāte tīṇi, āsevane tīṇi, kamme nava, vipāke ekaṃ, āhāre jhāne indriye magge nava, sampayutte tīṇi, vippayutte atthiyā nava, natthiyā vigate tīṇi, avigate navā’’ti evamādinā saṅkhyāvārena ca bhagavatā vitthārato vibhajitvā desito.

Siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā.

Kusalatika sahajātavāra

Pucchā – tenāvuso bhagavatā…pe… sammāsambuddhena abhidhammapiṭake mahāpakaraṇe catuvīsatiyā paṭṭhānesu paṭhame dhammānulomatikapaṭṭhāne dvāvīsatiyā tikesu paṭhame kusalattike sattasu mahāvāresu dutiyo sahajātavāro kathaṃ vitthārena vibhajitvā desito.


答：尊者！在那二十四大发趣中的第一法顺三法发趣中，世尊以缘生品、俱生品、缘品、依止品、相应品、相应品、问品七品分别宣说了二十二三法。
善三法缘生品
问：友！在那二十二三法中第一善三法的七大品中，第一缘生大品是世尊如何分别宣说的？
答：尊者！在那二十二三法中第一善三法的七大品中，第一缘生大品[说]："应以因缘缘善法而生善法。应以因缘缘善法而生不善法。应以因缘缘善法而生无记法。应以因缘缘善法而生善法及无记法。应以因缘缘善法而生不善法及无记法。应以因缘缘善法而生善法及不善法。应以因缘缘善法而生善法及不善法及无记法。"如是等以问品，以及"以因缘缘善法而生善法。缘一善蕴而生三蕴，缘三蕴而生一蕴，缘二蕴而生二蕴。以因缘缘善法而生无记法。缘善蕴而生心所生色。以因缘缘善法而生善法及无记法。缘一善蕴而生三蕴及心所生色，缘三蕴而生一蕴及心所生色，缘二蕴而生二蕴及心所生色。"如是等以答品答品，以及"以因九、以所缘三、以增上九、以无间等无间三、以俱生九、以相互三、以依止九、以亲依止三、以前生三、以数习三、以业九、以异熟一、以食禅根道九、以相应三、以不相应有九、以无离去三、以不离去九。"如是等以数品世尊详细分别宣说。
应以因缘缘善法而生善法。
善三法俱生品
问：友！⋯⋯乃至⋯⋯正等觉者在阿毗达磨藏大论二十四发趣中第一法顺三法发趣二十二三法中第一善三法的七大品中，第二俱生品如何详细分别宣说？


Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante anantanayapaṭṭhāne mahāpakaraṇe catuvīsatiyā paṭṭhānesu paṭhame dhammānulomatikapaṭṭhāne dvāvīsatiyā tikesu paṭhame kusalattike sattasu mahāvāresu dutiyo sahajātāvāro ‘‘kusalaṃ dhammaṃ sahajāto kusalo dhammo uppajjati hetupaccayā, kusalaṃ ekaṃ khandhaṃ sahajātā tayo khandhā, tayo khandhe sahajāto eko khandho, dve khandhe sahajātā dve khandhā. Kusalaṃ dhammaṃ sahajāto abyākato dhammo uppajjati hetupaccayā, kusale khandhe sahajātaṃ cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ. Kusalaṃ dhammaṃ sahajāto kusalo ca abyākato ca dhammā uppajjanti hetupaccayā, kusalaṃ ekaṃ khandhaṃ sahajātā tayo khandhā cittasamuṭṭhānañca rūpaṃ, tayo khandhe sahajāto eko khandho cittasamuṭṭhānañca rūpaṃ, dve khandhe cittasamuṭṭhānañca rūpa’’nti evamādinā vissajjanāvārena ca. Hetuyā nava, ārammaṇe tīṇi, adhipatiyā nava, anantare samanantare tīṇī’’ti evamādinā saṅkhyāvārena ca vācanāmaggato dvīhi vārehi paṭimaṇḍitvā bhagavatā vitthārato vibhajitvā desito.

Kusalatika paccayavāra

Pucchā – tenāvuso bhagavatā…pe… sammāsambuddhena paṭṭhānamahāpakaraṇe catuvīsatiyā paṭṭhānesu paṭhame dhammānulomatikapaṭṭhāne dvāvīsatiyā tikesu paṭhame kusalattike sattasu mahāvāresu tatiyo paccayavāro kathaṃ vibhajitvā vitthārena desito.

Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante sattasu pakaraṇesu sattame anantanayasamantapaṭṭhāne mahāpakaraṇe catuvīsatiyā paṭṭhānesu paṭhame dhammānulomatikapaṭṭhāne bāvīsatiyā tikesu paṭhame kusalattike sattasu mahāvāresu tatiyo paccayavāro ‘‘siyā kusalaṃ dhammaṃ paccayā kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā, siyā kusalaṃ dhammaṃ paccayā akusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā, siyā kusalaṃ dhammaṃ paccayā abyākato dhammo uppajjeyya hetupaccayā’’ti evamādinā pucchāvārena ca. ‘‘Kusalaṃ dhammaṃ paccayā kusalo dhammo uppajjati hetupaccayā, kusalaṃ ekaṃ khandhaṃ paccayā tayo khandhā, tayo khandhe paccayā eko khandho, dve khandhe paccayā dve khandhā’’ti evamādinā vissajjanāvārena ca. ‘‘Hetuyā sattarasa, ārammaṇe satta, adhipatiyā sattarasa, anantare samanantare satta, sahajāte sattarasa. Aññamaññe sattā’’ti evamādinā saṅkhyāvārena ca. Paccayānuloma paccaya paccaniya paccayānuloma paccanīya paccaya paccanīyānulomasaṅkhātehi catūhi nayehi vibhajitvā bhagavatā desito.

Kusalaṃ dhammaṃ paccayā kusalo dhammo uppajjati hetupaccayā. Kusalaṃ ekaṃ khandhaṃ paccayā tayo khandhā, tayo khandhe paccayā eko khandho, dve khandhe paccayā dve khandhā- ….

Pañhāvāra

Pucchā – tenāvuso bhagavatā…pe… sammāsambuddhena abhidhammapiṭake sattasu mahāpakaraṇesu sattame paṭṭhānamahāpakaraṇe catuvīsatiyā paṭṭhānesu paṭhame dhammānulomatikapaṭṭhāne dvāvīsatiyā tikesu paṭhame kusalattike sattasu mahāvāresu sattamo pañhāvāro kathaṃ vitthārena vibhajitvā desito.


答：尊者！在阿毗达磨藏无边理发趣大论二十四发趣中第一法顺三法发趣二十二三法中第一善三法的七大品中，第二俱生品[说]："与善法俱生善法以因缘生起，与一善蕴俱生三蕴，与三蕴俱生一蕴，与二蕴俱生二蕴。与善法俱生无记法以因缘生起，与善蕴俱生心所生色。与善法俱生善法及无记法以因缘生起，与一善蕴俱生三蕴及心所生色，与三蕴俱生一蕴及心所生色，与二蕴俱生心所生色。"如是等以答品，以及"以因九、以所缘三、以增上九、以无间等无间三"如是等以数品，世尊以说法方式两品装饰详细分别宣说。
善三法缘品
问：友！...乃至...正等觉者在发趣大论二十四发趣中第一法顺三法发趣二十二三法中第一善三法的七大品中，第三缘品如何详细分别宣说？
答：尊者！在阿毗达磨藏七论中第七无边理遍趣大论二十四发趣中第一法顺三法发趣二十二三法中第一善三法的七大品中，第三缘品以"应以缘善法而生善法以因缘，应以缘善法而生不善法以因缘，应以缘善法而生无记法以因缘"如是等以问品，以及"以缘善法而生善法以因缘，以缘一善蕴而生三蕴，以缘三蕴而生一蕴，以缘二蕴而生二蕴"如是等以答品，以及"以因十七、以所缘七、以增上十七、以无间等无间七、以俱生十七、以相互七"如是等以数品，以缘顺、缘逆、缘顺逆、缘逆顺四种方法世尊分别宣说。
以缘善法而生善法以因缘。以缘一善蕴而生三蕴，以缘三蕴而生一蕴，以缘二蕴而生二蕴...
问品
问：友！...乃至...正等觉者在阿毗达磨藏七大论中第七发趣大论二十四发趣中第一法顺三法发趣二十二三法中第一善三法的七大品中，第七问品如何详细分别宣说？


Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante sattasu pakaraṇesu sattame anantanayasamantapaṭṭhāne mahāpakaraṇe catuvīsatiyā paṭṭhānesu paṭhame dhammānulomatikapaṭṭhāne dvāvīsatiyā tikesu paṭhame kusalattike sattasu mahāvāresu sattamo pañhāvāro ‘‘siyā kusalo dhammo kusalassa dhammassa hetupaccayena paccayo. Siyā kusalo dhammo akusalassa dhammassa hetupaccayena paccayo. Siyā kusalo dhammo abyākatassa dhammassa hetupaccayena paccayo’’ti evamādinā pucchāvārena ca. ‘‘Kusalo dhammo kusalassa dhammassa hetupaccayena paccayo, kusalā hetū sampayuttakānaṃ khandhānaṃ hetupaccayena paccayo. Kusalo dhammo abyākatassa dhammassa hetupaccayena paccayo, kusalā hetū cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ hetupaccayena paccayo’’ti evamādinā vissajjanāvārena ca ‘‘hetuyā satta, ārammaṇe nava, adhipatiyā dasa, anantare samanantare satta, sahajāte nava, aññamaññe tīṇi, nissaye terasa, upanissaye nava, purejāte pacchājāte āsevane tīṇi, kamme satta, vipāke ekaṃ. Āhāre indriye jhāne magge satta, sampayutte tīṇi, vippayutte pañca, atthiyā terasa, natthiyā vigate satta, avigate terasā’’ti evamādinā saṅkhyāvārena ca paccayānulomapaccayapaccanīyapaccayānulomapaccanīyapaccayapaccanīyānulomasaṅkhātehi catūhi nayehi bhagavatā vitthārato vibhajitvā desito.

Kusalo dhammo kusalassa dhammassa hetupaccayena paccayo, kusalā hetū sampayuttakānaṃ khandhānaṃ hetupaccayena paccayo. Kusalo dhammo abyākatassa dhammassa hetupaccayena paccayo, kusalā hetū cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ hetupaccayena paccayo. Kusalo dhammo kusalassa ca abyākatassa ca dhammassa hetupaccayena paccayo, kusalā hetū sampayuttakānaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo ….

Vissajjanāvāra

Hetupaccayavibhaṅga

Pucchā – tenāvuso bhagavatā…pe… sammāsambuddhena abhidhammapiṭake sattasu pakaraṇesu sattame paṭṭhānamahāpakaraṇe catuvīsatiyā paṭṭhānesu paṭhame dhammānulomatikapaṭṭhāne dvāvīsatiyā tikesu paṭhame kusalattike sattasu mahāvāresu sattame pañhāvāre pucchāvissajjanāsaṅkhyāvārasaṅkhātesu tīsu vāresu vissajjanāvāre hetupaccayavibhaṅgo kathaṃ vitthārena vibhajitvā desito.

Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante sattasu pakaraṇesu sattame anantanayasamantapaṭṭhāne mahāpakaraṇe catuvīsatiyā paṭṭhānesu paṭhame dhammānulomatikapaṭṭhāne dvāvīsatiyā tikesu paṭhame kusalattike sattasu mahāvāresu sattame pañhāvāre paccayānulomapaccayapaccanīya paccayānuloma paccanīyapaccaya paccayanīyānulomasaṅkhātesu catūsu nayesu paṭhame paccayānulomanaye pucchāvāravissajjanāvārasaṅkhyāvārasaṅkhātesu tīsupi vāresu dutiye vissajjanāvāre hetupaccayavibhaṅgo ‘‘kusalo dhammo kusalassa dhammassa hetupaccayena paccayo, kusalā hetū sampayuttakānaṃ khandhānaṃ hetupaccayena paccayo. Kusalo dhammo abyākatassa dhammassa hetupaccayena paccayo. Kusalā hetū cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ hetupaccayena paccayo. Kusalo dhammo kusalassa ca abyākatassa ca dhammassa hetupaccayena paccayo, kusalā hetū sampayuttakānaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo’’ti evamādinā bhagavatā vitthārato vibhajitvā desito.


答：尊者！在阿毗达磨藏七论中第七无边理遍趣大论二十四发趣中第一法顺三法发趣二十二三法中第一善三法的七大品中，第七问品以"应善法对善法以因缘为缘。应善法对不善法以因缘为缘。应善法对无记法以因缘为缘。"如是等以问品，以及"善法对善法以因缘为缘，善因对相应诸蕴以因缘为缘。善法对无记法以因缘为缘，善因对心所生诸色以因缘为缘。"如是等以答品，以及"以因七、以所缘九、以增上十、以无间等无间七、以俱生九、以相互三、以依止十三、以亲依止九、以前生后生数习三、以业七、以异熟一、以食根禅道七、以相应三、以不相应五、以有十三、以无离去七、以不离去十三。"如是等以数品，以缘顺、缘逆、缘顺逆、缘逆顺四种方法世尊详细分别宣说。
善法对善法以因缘为缘，善因对相应诸蕴以因缘为缘。善法对无记法以因缘为缘，善因对心所生诸色以因缘为缘。善法对善法及无记法以因缘为缘，善因对相应诸蕴及心所生诸色以因缘为缘...
答品
因缘分别
问：友！...乃至...正等觉者在阿毗达磨藏七论中第七发趣大论二十四发趣中第一法顺三法发趣二十二三法中第一善三法的七大品中第七问品的问答数三品中，在答品中的因缘分别如何详细分别宣说？
答：尊者！在阿毗达磨藏七论中第七无边理遍趣大论二十四发趣中第一法顺三法发趣二十二三法中第一善三法的七大品中第七问品缘顺、缘逆、缘顺逆、缘逆顺四种方法中第一缘顺方法的问品答品数品三品中，在第二答品中的因缘分别"善法对善法以因缘为缘，善因对相应诸蕴以因缘为缘。善法对无记法以因缘为缘，善因对心所生诸色以因缘为缘。善法对善法及无记法以因缘为缘，善因对相应诸蕴及心所生诸色以因缘为缘。"如是等世尊详细分别宣说。


… ‘‘Kusalo dhammo kusalassa dhammassa hetupaccayena paccayo, kusalā hetū sampayattakānaṃ khandhānaṃ hetupaccayena paccayo. Kusalo dhammo abyākatassa dhammassa hetupaccayena paccayo, kusalā hetū cittasamuṭṭhānaṃ rūpānaṃ hetupaccayena paccayo. Kusalo dhammo kusalassa ca abyākatassa ca dhammassa hetupaccayena paccayo, kusalā hetū sampayuttakānaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo’’.

Ārammaṇapaccayavibhaṅga

Pucchā – tenāvuso…pe… sammāsambuddhena abhidhammapiṭake sattasu pakaraṇesu sattame paṭṭhānamahāpakaraṇe catuvīsatiyā paṭṭhānesu paṭhame dhammānulomatikapaṭṭhāne dvāvīsatiyā tikesu paṭhame kusalattike sattasu mahāvāresu sattame pañhāvāre catūsu nayesu paṭhame paccayānulomanaye pucchāvissajjanāsaṅkhyāvārasaṅkhātesu tīsu vāresu dutiye vissajjanāvāre hetupaccayavibhaṅgādīsu catuvīsatiyā vibhaṅgesu dutiyo ārammaṇapaccayavibhaṅgo kathaṃ vitthārena vibhajitvā desito.

Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante sattasu pakaraṇesu sattame anantanayasamantapaṭṭhāne mahāpakaraṇe catuvīsatiyā paṭṭhānesu paṭhame dhammānulomatikapaṭṭhāne dvāvīsatiyā tikesu paṭhame kusalattike sattasu mahāvāresu sattame pañhāvāre catūsu nayesu paṭhame paccayānulomanaye tīsu ca vāresu dutiye vibhaṅgavāre hetupaccayavibhaṅgādīsu catuvīsatiyā vibhaṅgesu dutiyo ārammaṇapaccayavibhaṅgo ‘‘kusalo dhammo kusalassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo, dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā taṃ paccavekkhati, pubbe suciṇṇāni paccavekkhati, jhānā vuṭṭhahitvā jhānaṃ paccavekkhati, sekkhā gotrabhuṃ paccavekkhanti, vodānaṃ paccavekkhanti, sekkhā maggā vuṭṭhahitvā maggaṃ paccavekkhanti, sekkhā vā puthujjanā vā kusalaṃ aniccato dukkhato anattato vipassanti, cetopariyañāṇena kusalacittasamaṅgissa cittaṃ jānanti, ākāsānañcāyatanakusalaṃ viññāṇañcāyatanakusalassa ārammaṇapaccayena paccayo. Ākiñcaññāyatanakusalaṃ nevasaññānāsaññāyatanakusalassa ārammaṇapaccayena paccayo. Kusalā khandhā iddhividhañāṇassa, cetopariyañāṇassa, pubbenivāsānussatiñāṇassa, yathākammupagañāṇassa, anāgataṃsañāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti evamādinā bhagavatā vitthārato vibhajitvā desito.

Adhipatipaccayavibhaṅga

Pucchā – abhidhammapiṭake āvuso sattasu pakaraṇesu sattame paṭṭhānamahāpakaraṇe catuvīsatiyā paṭṭhānesu paṭhame dhammānulomatikapaṭṭhānesu bāvīsatiyā tikesu paṭhame kusalattike sattasu mahāvāresu sattame pañhāvāre catūsu nayesu paṭhame paccayānulomanaye pucchāvissajjanāsaṅkhyāsaṅkhātesu tīsu vāresu dutiye vissajjanāsaṅkhāte vibhaṅgavāre hetupaccayavibhaṅgādīsu catuvīsatiyā vibhaṅgesu tatiyo adhipatipaccayavibhaṅgo kathaṃ vitthārena vibhajitvā desito.


"...善法对善法以因缘为缘，善因对相应诸蕴以因缘为缘。善法对无记法以因缘为缘，善因对心所生诸色以因缘为缘。善法对善法及无记法以因缘为缘，善因对相应诸蕴及心所生诸色以因缘为缘。"
所缘缘分别
问：友！...乃至...正等觉者在阿毗达磨藏七论中第七发趣大论二十四发趣中第一法顺三法发趣二十二三法中第一善三法的七大品中第七问品四种方法中第一缘顺方法问答数三品中第二答品的因缘分别等二十四分别中，第二所缘缘分别如何详细分别宣说？
答：尊者！在阿毗达磨藏七论中第七无边理遍趣大论二十四发趣中第一法顺三法发趣二十二三法中第一善三法的七大品中第七问品四种方法中第一缘顺方法三品中第二分别品的因缘分别等二十四分别中，第二所缘缘分别[说]："善法对善法以所缘缘为缘，布施后、受持戒后、作布萨业后而观察之，观察过去善行，从禅定出而观察禅定，有学观察种姓，观察清净，有学从道出而观察道，有学或凡夫观善法为无常、苦、无我，以他心智知具善心者之心，空无边处善对识无边处善以所缘缘为缘，无所有处善对非想非非想处善以所缘缘为缘。善蕴对神通智、他心智、宿住随念智、业报智、未来智以所缘缘为缘。"如是等世尊详细分别宣说。
增上缘分别
问：友！在阿毗达磨藏七论中第七发趣大论二十四发趣中第一法顺三法发趣二十二三法中第一善三法的七大品中第七问品四种方法中第一缘顺方法问答数三品中第二答品所说分别品的因缘分别等二十四分别中，第三增上缘分别如何详细分别宣说？


Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante sattasu pakaraṇesu sattame anantanayasamantapaṭṭhāne mahāpakaraṇe catuvīsatiyā paṭṭhānesu paṭhame dhammānulomatikapaṭṭhāne bāvīsatiyā tikesu paṭhame kusalattike sattasu mahāvāresu sattame pañhāvāre catūsu nayesu paṭhame paccayānulomanaye pucchāvissajjanāsaṅkhyāsaṅkhātesu tīsu vāresu dutiye vissajjanāsaṅkhāte vibhaṅgavāre hetupaccayavibhaṅgādīsu catuvīsatiyā vibhaṅgesu tatiyo adhipatipaccayavibhaṅgo ‘‘kusalo dhammo kusalassa dhammassa adhipatipaccayena paccayo. Ārammaṇādhipati, sahajātādhipati. Ārammaṇādhipati–dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā taṃ garuṃ katvā paccavekkhati. Pubbe suciṇṇāni garuṃ katvā paccavekkhati, jhānā vuṭṭhahitvā jhānaṃ garuṃ katvā paccavekkhati, sekkhā gotrabhuṃ garuṃ katvā paccavekkhanti, vodānaṃ garuṃ katvā paccavekkhanti, sekkhā maggā vuṭṭhahitvā maggaṃ garuṃ katvā paccavekkhanti. Sahajātādhipati–kusalādhipati sampayuttakānaṃ khandhānaṃ adhipatipaccayena paccayo’’ti evamādinā bhagavatā vitthārato vibhajitvā desito.

Anantarapaccayavibhaṅga

Pucchā – tenāvuso bhagavatā…pe… catuttho anantarapaccayavibhaṅgo kathaṃ vitthārena vibhajitvā desito.

Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante…pe… catuttho anantarapaccayavibhaṅgo ‘‘kusalo dhammo kusalassa dhammassa anantarapaccayena paccayo, purimā purimā kusalā khandhā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kusalānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo. Anulomaṃ gotrabhussa, anulomaṃ vodānassa, gotrabhu maggassa, vodānaṃ maggassa anantarapaccayena paccayo’’ti evamādinā bhagavatā vitthārato vibhajitvā desito.

Sahajātapaccayavibhaṅga

Pucchā – tenāvuso…pe… chaṭṭho sahajātapaccayavibhaṅgo kathaṃ vitthārena vibhajitvā desito.

Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante…pe… chaṭṭho sahajātapaccayavibhaṅgo ‘‘kusalo dhammo kusalassa dhammassa sahajātapaccayena paccayo, kusalo eko khandho tiṇṇannaṃ khandhānaṃ sahajātapaccayena paccayo, tayo khandhā ekassa khandhassa sahajātapaccayena paccayo, dve dvinnaṃ khandhānaṃ sahajātapaccayena paccayo. Kusalo dhammo abyākatassa dhammassa sahajātapaccayena paccayo, kusalā khandhā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ sahajātapaccayena paccayo’’ti evamādinā bhagavatā vitthārato vibhajitvā desito.

Upanissayapaccayavibhaṅga

Pucchā – tenāvuso bhagavatā…pe… navamo upanissayapaccayavibhaṅgo kathaṃ vitthārena vibhajitvā desito.

Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante…pe… navamo upanissayapaccayavibhaṅgo ‘‘kusalo dhammo kusalassa dhammassa upanissayapaccayena paccayo. Ārammaṇūpanissayo, anantarūpanissayo, pakatūpanissayo. Ārammaṇūpanissayo–dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā kaṃ garuṃ katvā paccavekkhati…pe…

Pakatūpanissayo – saddhaṃ upanissāya dānaṃ deti sīlaṃ samādiyati uposathakammaṃ karoti, jhānaṃ uppādeti, vipassanaṃ uppādeti, maggaṃ uppādeti, abhiññaṃ uppādeti, samāpattiṃ uppādetī’’ti evamādinā bhagavatā vitthārato vibhajitvā desito.

Purejātapaccayavibhaṅga

Pucchā – tenāvuso…pe… dasamo purejātapaccayavibhaṅgo kathaṃ vitthārena vibhajitvā desito.


答：尊者！在阿毗达磨藏七论中第七无边理遍趣大论二十四发趣中第一法顺三法发趣二十二三法中第一善三法的七大品中第七问品四种方法中第一缘顺方法问答数三品中第二答品所说分别品的因缘分别等二十四分别中，第三增上缘分别[说]："善法对善法以增上缘为缘。所缘增上、俱生增上。所缘增上者：布施后、受持戒后、作布萨业后而尊重观察之。尊重观察过去善行，从禅定出而尊重观察禅定，有学尊重观察种姓，尊重观察清净，有学从道出而尊重观察道。俱生增上者：善增上对相应诸蕴以增上缘为缘。"如是等世尊详细分别宣说。
无间缘分别
问：友！世尊...乃至...第四无间缘分别如何详细分别宣说？
答：尊者！...乃至...第四无间缘分别[说]："善法对善法以无间缘为缘，前前善蕴对后后善蕴以无间缘为缘。顺观对种姓，顺观对清净，种姓对道，清净对道以无间缘为缘。"如是等世尊详细分别宣说。
俱生缘分别
问：友！...乃至...第六俱生缘分别如何详细分别宣说？
答：尊者！...乃至...第六俱生缘分别[说]："善法对善法以俱生缘为缘，一善蕴对三蕴以俱生缘为缘，三蕴对一蕴以俱生缘为缘，二蕴对二蕴以俱生缘为缘。善法对无记法以俱生缘为缘，善蕴对心所生诸色以俱生缘为缘。"如是等世尊详细分别宣说。
亲依止缘分别
问：友！世尊...乃至...第九亲依止缘分别如何详细分别宣说？
答：尊者！...乃至...第九亲依止缘分别[说]："善法对善法以亲依止缘为缘。所缘亲依止、无间亲依止、自性亲依止。所缘亲依止者：布施后、受持戒后、作布萨业后而尊重观察...乃至...
自性亲依止者：依止信而行布施、受持戒、作布萨业，生起禅定、生起观智、生起道、生起神通、生起等至。"如是等世尊详细分别宣说。
前生缘分别
问：友！...乃至...第十前生缘分别如何详细分别宣说？


Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante…pe… dasamo purejātapaccayavibhaṅgo ‘‘abyākato dhammo abyākatassa dhammassa purejātapaccayena paccayo. Ārammaṇapurejātaṃ, vatthupurejātaṃ. Ārammaṇapurejātaṃ–arahā cakkhuṃ aniccato dukkhato anattato vipassati. Ghānaṃ, jivhaṃ, kāyaṃ, rūpe, sadde, gandhe, rase, phoṭṭhabbe, vatthuṃ aniccato dukkhato anattato vipassati. Dibbena cakkhunā rūpaṃ passati, dibbāya sotadhātuyā saddaṃ suṇāti, rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇassa, saddāyatanaṃ sotaviññāṇassa, gandhāyatanaṃ ghānaviññāṇassa, rasāyatanaṃ jivhāviññāṇassa, phoṭṭhabbāyatanaṃ kāyaviññāṇassa purejātapaccayena paccayo. Vatthupurejātaṃ–cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇassa, sotāyatanaṃ sotaviññāṇassa, ghānāyatanaṃ ghānaviññāṇassa, jivhāyatanaṃ jivhāviññāṇassa, kāyāyatanaṃ kāyaviññāṇassa, vatthu vipākābyākatānaṃ kriyābyākatānaṃ khandhānaṃ purejātapaccayena paccayo’’ti evamādinā bhagavatā vitthārato vibhajitvā desito.

Kammapaccayavibhaṅga

Pucchā – tenāvuso bhagavatā…pe… terasamo kammapaccayavibhaṅgo kathaṃ vitthārena vibhajitvā desito.

Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante…pe… terasamo kammapaccayavibhaṅgo ‘‘kusalo dhammo kusalassa dhammassa kammapaccayena paccayo, kusalā cetanā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kammapaccayena paccayo. Kusalo dhammo abyākatassa dhammassa kammapaccayena paccayo. Sahajātā, nānākkhaṇikā. Sahajātā–kusalā cetanā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ kammapaccayena paccayo. Nānākkhaṇikā–kusalā cetanā vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo. Kusalo dhammo kusalassa ca abyākatassa ca dhammassa kammapaccayena paccayo. Kusalā cetanā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti evamādinā bhagavatā vitthārato vibhajitvā desito.

Āhārapaccayavibhaṅga

Pucchā – tenāvuso…pe… pannarasamo āhārapaccayavibhaṅgo kathaṃ vitthārena vibhajitvā desito.

Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante…pe… pannarasamo āhārapaccayavibhaṅgo ‘‘kusalo dhammo kusalassa dhammassa āhārapaccayena paccayo. Kusalā āhārā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ āhārapaccayena paccayo. Kusalo dhammo abyākatassa dhammassa āhārapaccayena paccayo. Kusalā āhārā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ āhārapaccayena paccayo’’ti evamādinā bhagavatā vitthārato vibhajitvā desito.

Indriyapaccayavibhaṅga

Pucchā – tenāvuso bhagavatā…pe… soḷasamo indriyapaccayavibhaṅgo kathaṃ vitthārena vibhajitvā desito.

Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante…pe… soḷasamo indriyapaccayavibhaṅgo ‘‘kusalo dhammo kusalassa dhammassa indriyapaccayena paccayo, kusalo indriyā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ indriyapaccayena paccayo. Kusalo dhammo abyākatassa dhammassa indriyapaccayena paccayo, kusalā indriyā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ indriyapaccayena paccayo’’ti evamādinā bhagavatā vitthārato vibhajitvā desito.

Saṅkhyāvāra

Pucchā – tenāvuso…pe… pucchāvissajjanāsaṅkhyāvārasaṅkhātesu tīsu vāresu tatiyo saṅkhyāvāro kathaṃ vitthārato vibhajitvā desito.


答：尊者！...乃至...第十前生缘分别[说]："无记法对无记法以前生缘为缘。所缘前生、依处前生。所缘前生者：阿罗汉观眼为无常、苦、无我。观鼻、舌、身、色、声、香、味、触、依处为无常、苦、无我。以天眼见色，以天耳界闻声，色处对眼识、声处对耳识、香处对鼻识、味处对舌识、触处对身识以前生缘为缘。依处前生者：眼处对眼识、耳处对耳识、鼻处对鼻识、舌处对舌识、身处对身识、依处对异熟无记及唯作无记诸蕴以前生缘为缘。"如是等世尊详细分别宣说。
业缘分别
问：友！世尊...乃至...第十三业缘分别如何详细分别宣说？
答：尊者！...乃至...第十三业缘分别[说]："善法对善法以业缘为缘，善思对相应诸蕴以业缘为缘。善法对无记法以业缘为缘。俱生、异时。俱生者：善思对心所生诸色以业缘为缘。异时者：善思对异熟诸蕴及业生色以业缘为缘。善法对善法及无记法以业缘为缘。善思对相应诸蕴及心所生诸色以业缘为缘。"如是等世尊详细分别宣说。
食缘分别
问：友！...乃至...第十五食缘分别如何详细分别宣说？
答：尊者！...乃至...第十五食缘分别[说]："善法对善法以食缘为缘。善食对相应诸蕴以食缘为缘。善法对无记法以食缘为缘。善食对心所生诸色以食缘为缘。"如是等世尊详细分别宣说。
根缘分别
问：友！世尊...乃至...第十六根缘分别如何详细分别宣说？
答：尊者！...乃至...第十六根缘分别[说]："善法对善法以根缘为缘，善根对相应诸蕴以根缘为缘。善法对无记法以根缘为缘，善根对心所生诸色以根缘为缘。"如是等世尊详细分别宣说。
数品
问：友！...乃至...问答数三品中第三数品如何详细分别宣说？


Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante…pe… tatiyo saṅkhyāvāro ‘‘hetuyā satta, ārammaṇe nava, adhipatiyā dasa, anantara samanantare satta, sahajāte nava, aññamaññe tīṇi, nissaye terasa, upanissaye nava, purejāte pacchājāte āsevane tīṇi , kamme satta, vipāke ekaṃ, āhāre indriye jhāne magge satta, sampayutte tīṇi, vippayutte pañca, atthiyā terasa, natthiyā vigate satta, avigate terasā’’ti evamādinā bhagavatā vitthārato vibhajitvā desito.

Hetu sahajāta nissaya atthi avigatanti satta, hetu sahajāta aññamañña nissaya atthi avigatanti tīṇi, hetu sahajāta aññamañña nissaya sampayutta atthi avigatanti tīṇi …

Vedanātika paṭiccavāra

Pucchā – tenāvuso bhagavatā…pe… paṭhamaṃ kusalattikaṃ vitthārato vibhajitvā tadanantaraṃ avasesā vedanāttikādayo ekavīsatitikā kathaṃ vitthārato vibhajitvā desitā.

Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante…pe… paṭhamaṃ kusalattikaṃ vitthārato vibhajitvā tadanantaraṃ avasesā vedanāttikādayo ekavīsatitikā ‘‘sukhāya vedanāya sampayuttaṃ dhammaṃ paṭicca sukhāya vedanāya sampayutto dhammo uppajjati hetupaccayā. Sukhāya vedanāya sampayuttaṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca dve khandhā, dve khandhe paṭicca eko khandho, paṭisandhikkhaṇe sukhāya vedanāya sampayuttaṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca dve khandhā, dve khandhe paṭicca eko khandho’’ti evamādinā ca. Vipākaṃ dhammaṃ paṭicca vipāko dhammo uppajjati hetupaccayā. Vipākaṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā, tayo khandhe paṭicca eko khandho, dve khandhe paṭicca dve khandhā, paṭisandhikkhaṇe vipākaṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā, tayo khandhe paṭicca eko khandho, dve khandhe paṭicca dve khandhā. Vipākaṃ dhammaṃ paṭicca nevavipākanavipākadhammadhammo uppajjati hetupaccayā, vipāke khandhe paṭicca cittasamuṭṭhānarūpaṃ, paṭisandhikkhaṇe vipāke khandhe paṭicca kaṭattārūpaṃ, khandhe paṭicca vatthū’’ti evamādinā ca ekekasmiṃ tike sattahi sattahi mahāvārehi ekekasmiñca mahāvāre catūhi catūhi nayehi bhagavatā vitthārato vibhajitvā desitā.

Dukapaṭṭhāna

Pucchā – tenāvuso…pe… tikapaṭṭhānādīsu chasu antogadhapaṭṭhānādīsu paṭhamaṃ tikapaṭṭhānaṃ desetvā tadanantaraṃ dukapaṭṭhānaṃ kathaṃ vitthārato vibhajitvā desitaṃ.


答：尊者！...乃至...第三数品[说]："以因七、以所缘九、以增上十、以无间等无间七、以俱生九、以相互三、以依止十三、以亲依止九、以前生后生数习三、以业七、以异熟一、以食根禅道七、以相应三、以不相应五、以有十三、以无离去七、以不离去十三。"如是等世尊详细分别宣说。
因俱生依止有不离去为七，因俱生相互依止有不离去为三，因俱生相互依止相应有不离去为三...
受三法缘生品
问：友！世尊...乃至...详细分别第一善三法后，其后余下受三法等二十一三法如何详细分别宣说？
答：尊者！...乃至...详细分别第一善三法后，其后余下受三法等二十一三法[说]："以因缘缘相应乐受法而生相应乐受法。缘一相应乐受蕴而生二蕴，缘二蕴而生一蕴，结生刹那缘一相应乐受蕴而生二蕴，缘二蕴而生一蕴。"如是等，以及"以因缘缘异熟法而生异熟法。缘一异熟蕴而生三蕴，缘三蕴而生一蕴，缘二蕴而生二蕴，结生刹那缘一异熟蕴而生三蕴，缘三蕴而生一蕴，缘二蕴而生二蕴。以因缘缘异熟法而生非异熟非异熟法法，缘异熟蕴而生心所生色，结生刹那缘异熟蕴而生业生色，缘蕴而生依处。"如是等在每一三法中以七大品，在每一大品中以四种方法世尊详细分别宣说。
二法发趣
问：友！...乃至...在三法发趣等六种摄发趣中宣说第一三法发趣后，其后二法发趣如何详细分别宣说？


Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante…pe… tikapaṭṭhānādīsu chasu antogadhapaṭṭhānādīsu paṭhamaṃ tikapaṭṭhānaṃ vibhajitvā tadanantaraṃ dukapaṭṭhānaṃ ‘‘hetuṃ dhammaṃ paṭicca hetu dhammo uppajjati hetupaccayā, alobhaṃ paṭicca adoso amoho, adosaṃ paṭicca alobho amoho, amohaṃ paṭicca alobho adoso. Lobhaṃ paṭicca moho, mohaṃ paṭicca lobho, dosaṃ paṭicca moho, mohaṃ paṭicca doso’’ti evamādinā ca. Saraṇaṃ dhammaṃ paṭicca saraṇo dammo uppajjati hetupaccayā, saraṇaṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā, tayo khandhe paṭicca eko khandho, dve khandhe paṭicca dve khandhā. Saraṇaṃ dhammaṃ paṭicca araṇo dhammo uppajjati hetupaccayā, saraṇo khandhe paṭicca cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ. Saraṇaṃ dhammaṃ paṭicca saraṇo ca araṇo ca dhammā uppajjanti hetupaccayā. Saraṇaṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā cittasamuṭṭhānañca rūpaṃ, tayo khandhe paṭicca eko khandho cittasamuṭṭhānañca rūpaṃ, dve khandhe paṭicca dve khandhā cittasamuṭṭhānañca rūpa’’nti evamādinā ca. Ekekasmiṃ duke sattahi sattahi mahāvārehi ekekasmiñca mahāvāre catūhi catūhi nayehi bhagavatā vitthārato vibhajitvā desitaṃ.

Saraṇaṃ dhammaṃ paṭicca saraṇo dhammo uppajjati hetupaccayā, saraṇaṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā, tayo khandhe paṭicca eko khandho, dve

Khandhe paṭicca dve khandhā …

Dukatikapaṭṭhāna dukadukapaṭṭhāna

Pucchā – tenāvuso…pe… tikapaṭṭhānādīsu chasu antogadhapaṭṭhānesu paṭhamaṃ tikapaṭṭhānañca dutiyaṃ dukapaṭṭhānañca vibhajitvā tadavasesāni dukatikapaṭṭhānādīni cattāro paṭṭhānāni kathaṃ vibhajitvā desitāni.

Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante…pe… tikapaṭṭhānādīsu chasu antogadhapaṭṭhānesu paṭhamaṃ tikapaṭṭhānañca dutiyaṃ dukapaṭṭhānañca vibhajitvā tadavasesā dukatikapaṭṭhānādayo ‘‘hetuṃ kusalaṃ dhammaṃ paṭicca hetu kusalo dhammo uppajjati hetupaccayā. Hetuṃ kusalaṃ dhammaṃ paṭicca nahetu kusalo dhammo uppajjati hetupaccayā. Hetuṃ kusalaṃ dhammaṃ paṭicca hetu kusalo ca nahetu kusalo ca dhammā uppajjanti hetupaccayā, nahetuṃ kusalaṃ dhammaṃ paṭicca nahetu kusalo dhammo uppajjati hetupaccayā, nahetuṃ kusalaṃ dhammaṃ paṭicca hetu kusalo dhammo uppajjati hetupaccayā, nahetuṃ kusalaṃ dhammaṃ paṭicca hetu kusalo ca nahetu kusalo ca dhammā uppajjanti hetupaccayā’’ti evamādinā vitthārato vibhajitvā desitāni.

Dhammapaccanīyapaṭṭhāna

Pucchā – tenāvuso bhagavatā…pe… paṭhamaṃ dhammānulomapaṭṭhānaṃ vibhajitvā tadanantaraṃ dutiyaṃ dhammapaccanīyapaṭṭhānaṃ kathaṃ vibhajitvā desitaṃ.


答：尊者！...乃至...在三法发趣等六种摄发趣中分别第一三法发趣后，其后二法发趣[说]："以因缘缘因法而生因法，缘无贪而生无嗔无痴，缘无嗔而生无贪无痴，缘无痴而生无贪无嗔。缘贪而生痴，缘痴而生贪，缘嗔而生痴，缘痴而生嗔。"如是等，以及"以因缘缘有烦恼法而生有烦恼法，缘一有烦恼蕴而生三蕴，缘三蕴而生一蕴，缘二蕴而生二蕴。以因缘缘有烦恼法而生无烦恼法，缘有烦恼蕴而生心所生色。以因缘缘有烦恼法而生有烦恼及无烦恼法，缘一有烦恼蕴而生三蕴及心所生色，缘三蕴而生一蕴及心所生色，缘二蕴而生二蕴及心所生色。"如是等在每一二法中以七大品，在每一大品中以四种方法世尊详细分别宣说。
以因缘缘有烦恼法而生有烦恼法，缘一有烦恼蕴而生三蕴，缘三蕴而生一蕴，缘二蕴而生二蕴...
二法三法发趣二法二法发趣
问：友！...乃至...在三法发趣等六种摄发趣中分别第一三法发趣及第二二法发趣后，其余二法三法发趣等四发趣如何分别宣说？
答：尊者！...乃至...在三法发趣等六种摄发趣中分别第一三法发趣及第二二法发趣后，其余二法三法发趣等[说]："以因缘缘因善法而生因善法。以因缘缘因善法而生非因善法。以因缘缘因善法而生因善及非因善法，以因缘缘非因善法而生非因善法，以因缘缘非因善法而生因善法，以因缘缘非因善法而生因善及非因善法。"如是等详细分别宣说。
法逆发趣
问：友！世尊...乃至...分别第一法顺发趣后，其后第二法逆发趣如何分别宣说？


Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante…pe… paṭhamaṃ dhammānulomapaṭṭhānaṃ vibhajitvā tadanantaraṃ dutiyaṃ dhammapaccanīyapaṭṭhānaṃ ‘‘nakusalaṃ dhammaṃ paṭicca nakusalo dhammo uppajjati hetupaccayā. Akusalābyākataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca akusalābyākatā tayo khandhā cittasamuṭṭhānañca rūpaṃ. Tayo khandhe paṭicca eko khandho cittasamuṭṭhānañca rūpaṃ. Dve khandhe paṭicca dve khandhā cittasamuṭṭhānañca rūpaṃ. Nakusalaṃ dhammaṃ paṭicca naakusalo dhammo uppajjati hetu paccayā. Vipākābyākataṃ kiriyābyākataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā cittasamuṭṭhānañca rūpaṃ. Tayo khandhe paṭicca eko khandho cittasamuṭṭhānañca rūpaṃ. Dve khandhe paṭicca dve khandhā cittasamuṭṭhānañca rūpaṃ. Paṭisandhikkhaṇe…pe… nakusalaṃ dhammaṃ paṭicca naabyākato dhammo uppajjati hetupaccayā. Akusalaṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā, tayo khandhe paṭicca eko khandho, dve khandhe paṭicca dve khandhā’’ti evamādinā tikapaṭṭhānādīhi chahi antogadhapaṭṭhānehi ekekasmiñca tikapaṭṭhāne dukapaṭṭhāne dukatikapaṭṭhāne tikadukapaṭṭhāne tikatikapaṭṭhāne dukadukapaṭṭhāne sattahi sattahi mahāvārehi ekekasmiñca mahāvāre catūhi catūhi nayehi bhagavatā vitthārato vibhajitvā desitaṃ.

Dhammānulomapaccanīyapaṭṭhāna

Pucchā – tenāvuso bhagavatā…pe… tatiyaṃ dhammānulomapaccanīyapaṭṭhānaṃ kathaṃ vitthārato vibhajitvā desitaṃ.

Vissajjanā – abhidhammapiṭake…pe… tatiyaṃ dhammānulomapaccanīyapaṭṭhānaṃ ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca nakusalo dhammo uppajjati hetupaccayā. Kusale khandhe paṭicca cittasamuṭṭhānarūpaṃ. Kusalaṃ dhammaṃ paṭicca naakusalo dhammo uppajjati hetupaccayā. Kusalaṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā cittasamuṭṭhānañca rūpaṃ. Tayo khandhe paṭicca eko khandho cittasamuṭṭhānañca rūpaṃ. Dve khandhe paṭicca dve khandhā cittasamuṭṭhānañca rūpaṃ. Kusalaṃ dhammaṃ paṭicca naabyākato dhammo uppajjati hetupaccayā. Kusalaṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā, tayo khandhe paṭicca eko khandho, dve khandhe paṭicca dve khandhā. Kusalaṃ dhammaṃ paṭicca naakusalo ca naabyākato ca dhammā uppajjanti hetupaccayā. Kusalaṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā…pe… dve khandhe paṭicca dve khandhā. Kusalaṃ dhammaṃ paṭicca nakusalo ca naakusalo ca dhammā uppajjanti hetupaccayā. Kusale khandhe paṭicca cittasamuṭṭhānarūpa’’nti evamādinā bhante tikapaṭṭhānādīhi chahi antogadhapaṭṭhānehi ekekasmiñca tikapaṭṭhāne dukapaṭṭhāne tikadukapaṭṭhāne dukatikapaṭṭhāne tikatikapaṭṭhāne dukadukapaṭṭhāne sattahi sattahi mahāvārehi ekekasmiñca mahāvāre catūhi catūhi nayehi bhagavatā vitthārato vibhajitvā desitaṃ.

Dhammapaccanīyānulomapaṭṭhāna

Pucchā – tenāvuso bhagavatā…pe… dhammānulomādīsu padhānabhūtesu catūsu paṭṭhānesu catutthaṃ pariyosānabhūtaṃ dhammapaccanīyānulomapaṭṭhānaṃ kathaṃ vitthārato vibhajitvā desitaṃ.


答：尊者！...乃至...分别第一法顺发趣后，其后第二法逆发趣[说]："以因缘缘非善法而生非善法。缘一不善无记蕴而生三不善无记蕴及心所生色。缘三蕴而生一蕴及心所生色。缘二蕴而生二蕴及心所生色。以因缘缘非善法而生非不善法。缘一异熟无记唯作无记蕴而生三蕴及心所生色。缘三蕴而生一蕴及心所生色。缘二蕴而生二蕴及心所生色。结生刹那...乃至...以因缘缘非善法而生非无记法。缘一不善蕴而生三蕴，缘三蕴而生一蕴，缘二蕴而生二蕴。"如是等以三法发趣等六种摄发趣，在每一三法发趣、二法发趣、二法三法发趣、三法二法发趣、三法三法发趣、二法二法发趣中以七大品，在每一大品中以四种方法世尊详细分别宣说。
法顺逆发趣
问：友！世尊...乃至...第三法顺逆发趣如何详细分别宣说？
答：在阿毗达磨...乃至...第三法顺逆发趣[说]："以因缘缘善法而生非善法。缘善蕴而生心所生色。以因缘缘善法而生非不善法。缘一善蕴而生三蕴及心所生色。缘三蕴而生一蕴及心所生色。缘二蕴而生二蕴及心所生色。以因缘缘善法而生非无记法。缘一善蕴而生三蕴，缘三蕴而生一蕴，缘二蕴而生二蕴。以因缘缘善法而生非不善及非无记法。缘一善蕴而生三蕴...乃至...缘二蕴而生二蕴。以因缘缘善法而生非善及非不善法。缘善蕴而生心所生色。"如是等尊者！以三法发趣等六种摄发趣，在每一三法发趣、二法发趣、三法二法发趣、二法三法发趣、三法三法发趣、二法二法发趣中以七大品，在每一大品中以四种方法世尊详细分别宣说。
法逆顺发趣
问：友！世尊...乃至...在法顺等四主要发趣中，第四最终法逆顺发趣如何详细分别宣说？


Vissajjanā – abhidhammapiṭake bhante…pe… dhammānulomapaṭṭhānādīsu catūsu padhānabhūtesu mahāpaṭṭhānesu catutthaṃ pariyosānabhūtaṃ dhammapaccanīyānulomapaṭṭhānaṃ ‘‘nakusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo dhammo uppajjati hetupaccayā, akusalaṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā, tayo khandhe paṭicca eko khandho, dve khandhe paṭicca dve khandhā. Nakusalaṃ dhammaṃ paṭicca naakusalo dhammo uppajjati hetupaccayā. Akusale khandhe paṭicca cittasamuṭṭhānarūpaṃ, vipākābyākataṃ kriyābyākataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā cittasamuṭṭhānañca rūpaṃ…pe… dve khandhe paṭicca dve khandhā cittasamuṭṭhānañca rūpaṃ. Khandhe paṭicca vatthu, vatthuṃ paṭicca khandhā. Nakusalaṃ dhammaṃ paṭicca naabyākato dhammo uppajjati hetupaccayā, akusalaṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā, tayo khandhe paṭicca eko khandho, dve khandhe paṭicca dve khandhā’’ti evamādinā tikapaṭṭhānādīhi cāti antogadhapabhedapaṭṭhānehi ekekasmiñca tikapaṭṭhāne dukapaṭṭhāne dukatikatikadukatikatikadukadukapaṭṭhāne paṭiccavārādīhi sattahi mahāvārehi ekekasmiñca mahāvāre paccayānulomādīhi catūhi catūhi nayehi bhagavatā vitthārato vibhajitvā desitaṃ.

答：尊者！...乃至...在法顺发趣等四主要大发趣中，第四最终法逆顺发趣[说]："以因缘缘非善法而生不善法，缘一不善蕴而生三蕴，缘三蕴而生一蕴，缘二蕴而生二蕴。以因缘缘非善法而生非不善法。缘不善蕴而生心所生色，缘一异熟无记唯作无记蕴而生三蕴及心所生色...乃至...缘二蕴而生二蕴及心所生色。缘蕴而生依处，缘依处而生蕴。以因缘缘非善法而生非无记法，缘一不善蕴而生三蕴，缘三蕴而生一蕴，缘二蕴而生二蕴。"如是等以三法发趣等六种摄分支发趣，在每一三法发趣、二法发趣、二法三法三法二法三法三法二法二法发趣中以缘生品等七大品，在每一大品中以缘顺等四种方法世尊详细分别宣说。

